بر اساس مبانی استادش پاسخ گفته است، خصوصاً با توجه به اینکه میان ابوریحان و ابوعبد اللّه معصومی، به نقل نامه دانشوران، مراسلات و معارضات زیاد بوده است [١]. چنانکه میدانیم و از متن جوابهای بوعلی در مسائل هجدهگانه بر میآید، ابوعبد اللّه معصومی رابط میان بوعلی و ابوریحان بوده است.

علیهذا آنچه ما در این مقاله طرح میکنیم دو بخش است: یک بخش، برخی مسائل فلسفی است که جزء هجده مسألهای است که از نظر اهل تتبع انتسابش به ابوریحان قطعی است. همان طوری که قبلًا اشاره شد آن هجده مسأله بیشتر طبیعی یا ریاضی است و کمتر فلسفی است، ما چهار مسأله را که بیشتر جنبه فلسفی دارد در اینجا انتخاب کردهایم. بخش دوم هشت مسأله از شانزده مسألهای است که انتسابش به ابوریحان قطعی نیست. این هشت مسأله همه مربوط است به مسائل «عقل و معقول» که در فلسفه اسلامی گسترش زیادی یافته است و تحقیقات قابل توجهی در آنها صورت گرفته است.

از نظر ما که از فرصت استفاده کرده چشم اندازی را برای گوشهای از فلسفه اسلامی جستجو میکنیم، مهم نیست که مسائل عقل و معقول از طرف ابوریحان طرح شده است یا از طرف شخص دیگر. قدر مسلّم این است که در آن عصر مسائلی در سطح این مسائل مطرح بوده است. بعضی سؤالها عین سؤالاتی است که در المباحثات آمده است و بعضی دیگر در همان سطح است.

مسائل عقل و معقول سابقه یونانی و اسکندرانی دارد و سپس وارد جهان اسلام شده است، لهذا شایسته است تطورات و تحولات این مسائل مورد توجه قرار گیرد.

این نکته را باید یاد آوری کنیم که حق این بود که ما سؤالات را به عین عبارت و با تصحیح عبارات از روی نسخههای متعدد نقل و سپس ترجمه میکردیم و آنگاه به شرح و بررسی میپرداختیم، ولی نظر به اینکه این کار به صورت کامل فعلًا میسر نبود از انجام آن به صورت ناقص صرف نظر کردیم. این کار فرضا اگر در مورد هجده سؤال معروف میسر باشد در مورد ١٦ سؤال دیگر در حال حاضر میسر نیست. نسخه چاپ ترکیه که فعلًا تنها مأخذی است که در اختیار این بنده هست بسیار مغلوط است. آن قسمت از این سؤالات [را] که در المباحثات هم آمده است، با نسخه مباحثات چاپ

[١] همان.