درباره علم «شناختشناسی» خیلیها نوشتهاند ولی باور کنید که بسیاری از اینها که نوشتهاند اصلا نمیدانند درباره چه نوشتهاند و معمّا چیست. یک عده میگویند ذهن تعمیم میدهد. اصلا اشکال سر همین تعمیم [١] است. تنها و تنها معدودی از فیلسوفان جهان به این نکته مربوط به شناختشناسی توجه کردهاند. از قدمای ما نظیر بوعلی سینا، خواجه نصیر الدین طوسی و چند نفر مانند اینها، و از فلاسفه جدید افرادی نظیر کانت و بعضی دیگر به این نکته توجه کردهاند و الّا اکثر اساساً نمیدانند معما در مسأله شناختشناسی چیست.

مارکسیستها راهحل خوبی پیدا کردهاند! راهحل خوبشان این است که میگویند این شناخت احساسی سطحی (خودشان هم توجه دارند که شناخت احساسی، سطحی است) که معلول رابطه مستقیم ذهن با عالم عین است، در عالم ذهن، در مغز، از راه قانون «گذار از کمّیت به کیفیت» [٢] تبدیل به شناخت منطقی میشود. همین جمله را میگویند و رد میشوند به خیال اینکه دیگر معما حل شد. گذار از مرحله کمّیت به کیفیت چیست؟ اگر یک سلسله تغییرات تدریجی روی مواد طبیعی صورت گیرد، این شئ در حالی که تغییر تدریجی میکند ماهیت و ذاتش هنوز محفوظ است، ولی این تغییر تدریجی تا بینهایت پیش نمیرود، به یک مرحله که میرسد دیگر شئ ماهیت خودش را از دست میدهد، تبدیل به شئ و ماهیت دیگر میشود، مثل عملیاتی که کیمیاگران قدیم روی مس انجام میدادند که در نهایت امر مس تبدیل به طلا میشد [٣].

[١]. نه تعمیم در مرحله تصور (آن چندان اشکالی ندارد)، تعمیم در مرحله تصدیق است که ایجاد اشکال میکند، یعنی حکم مربوط به ده نفر یا هزار نفر را که دستگاه فیلمبرداری احساس، آن را دیده است، تعمیم دادن به غیرمتناهی.[٢]. قانونی است که ابتدائا هگل و بعد دیگران خیلی روی آن تأکید کردند. پس از آن در علومی نظیر زیستشناسی، این مسئله ثابت شد. البته این حرفی است که قدما هم قبول داشتهاند ولی نه به این نحو.[٣]. ما نمیدانیم آن عملیات چه بوده ولی میدانیم چنین چیزی وجود داشته است. مرد عالمی در حدود فریمان ما بود- خدا او را بیامرزد- که خیلی در این کارها وارد بود. این شخص مقداری مس را تبدیل به طلا کرده بود و از مرحوم