مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٧ - نظریه صدرالمتألهین

نظریه لاهیجی

صاحب شوارق نیز با آنکه خود طرفدار نظر ماهوی است معتقد است که متقدمین عموما قائل به نظریه اشباح بودهاند و نظریه «وجود نفس ماهیت در ذهن» از ابداعات متأخرین است [١].

نظریه صدرالمتألهین

ولی صدرالمتألهین در اسفار [٢] صریحاً میگوید که نظریه اشباح یک نظریه مستحدثی است که در میان متأخرین پدید آمده و نظر عموم قدما با نظریه ماهوی منطبق است.

به عقیده ما نیز حق این است که نظر قدما نظر ماهوی بوده و نظر اشباح بعدها در اثر به وجود آمدن بنبستهایی پیدا شده ولی تردید برخی و جزم برخی دیگر که نظر قدما با نظر اشباح منطبق است میرساند که این مسأله به طور مشخص در میان متقدمین اسلامی از قبیل فارابی و ابن سینا مطرح نبوده تا چه رسد به آنکه به طور قطع این نظر را به دوره قبل از اسلام نسبت بدهیم [٣].

آری آنچه مسلّم است این است که افلاطون و ارسطو و پیروان آنها مطابقت علم و معلوم را اجمالا تصدیق داشتهاند، در مقابل سوفسطائیان و شکاکان که هر گونه مطابقت علم و معلوم را مورد تردید قرار میدادهاند. ولی این جهت به تنهایی کافی نیست که نظر ارسطو و افلاطون را نظر ماهوی بدانیم زیرا چنانکه بعداً خواهیم دید طرفداران نظریه اشباح نیز مطابقت علم و معلوم را انکار ندارند، همان طوری که طرفداران مادی بودن علم و ادراک که در قرون جدید پدید آمدهاند و نظریه اشباح را تأیید میکنند منکر مطابقت علم و معلوم نمیباشند بلکه شدیدا از آن دفاع میکنند؛ و