مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٧ - بررسی

صدر المتألهین در اسفار این نقضها را نقل میکند و به ترتیبی که گفتیم جواب میدهد [١]. در متن سؤال تنها وجود و وحدت ماده نقض قرار گرفته است و به «اضافه» اشارهای نشده است ولی در اسفار اضافه هم ذکر شده است و ما هم به این سبب در توضیح خود آن را اضافه کردیم. صدرا در کتاب مبدأ و معاد تصریح میکند که بعضی شاگردان شیخ این نقضها را ذکر کردهاند و شیخ در کتاب مباحثات این نقضها را جواب داده است. جوابی که از شیخ نقل میکند تقریباً همین جواب بالاست، آنگاه از شیخ اشراق در مطارحات نقل میکند که جواب شیخ را کافی ندانسته و به آن ایراد گرفته ولی خود صدر المتألهین به شیخ اشراق جواب میدهد و ایرادهای او را غیر وارد میداند [٢].

این بنده نسخه مباحثات را که در ارسطو عند العرب چاپ شده است برای همین منظور از اول تا آخر بار دیگر مرور کرد و نیافت. نمیدانم مرور من دقیق نبوده و یا نسخهای که از مباحثات نزد صدر المتألهین و شیخ اشراق بوده با نسخه چاپ شده آن در ارسطو عند العرب متفاوت بوده است، به هر حال نیاز به دقت و مطالعه بیشتری است.

در مباحثات چاپ بدوی علاوه بر آنچه در صفحه ٢١٨ (شماره ٤١٥) آمده است که با آنچه در رسائل ابن سینا آمده است عینا یکی است، در صفحه ٢٠٥ (شماره ٣٦٩) نیز این اشکال با عبارتی دیگر طرح شده و بوعلی به تفصیل پاسخ گفته است ولی آنچه در آنجا آمده است با آنچه صدرا در مبدأ و معاد نقل میکند متفاوت است، بعلاوه در متن آن سؤال نامی از وجود و وحدت برده نشده است، همین قدر گفته شده است: «چگونه است که بعضی اعراض در عین اینکه بسیطند عارض جسم میگردند؟ چه مانعی دارد که معقولات نیز در عین بساطت عارض جسم گردند؟».

*