گفتیم که اگر تنها اصل تغییر مطرح بود چندان مهم نبود. ما هم اصل تغییر را به نحوی قبول داریم، به این معنی که هر چه ماده و پدیده است متغیر است ولی قوانین ثابت هستند، جامعه متغیر و متکامل است ولی قوانین حاکم بر انسان و جامعه قوانین مشخص و ثابتی هستند، همان طور که داروینیزم و یا هر مکتب دیگری که قائل به تکامل انواع است اصل تکامل را شامل خود این قوانین نمیداند و میگوید قوانین تکامل، دیگر متکامل نیست و از آغاز تا پایان عالم یکی است.

این اصل سوم یک حرفی دارد که ماورای همه این حرفهاست و آن اینکه هر تغییر کمّی به یک تغییر دفعی- و به قول اینها تغییر کیفی (که همان تغییر ماهوی است)- منتهی میشود و وقتی تغییر کیفی و ماهوی پیدا شد دیگر قوانینی که قبلًا بر آن حاکم بود حاکم نیست، بلکه قوانین جدیدی بر آن حاکم است، مثل آب که قوانین مایعات بر آن حاکم است و همینکه تغییرات کمّیاش به حدی رسید که تبدیل به بخار شد و تغییر ماهوی پیدا کرد، دیگر قوانین مایعات بر آن حاکم نیست، قوانین گازها بر آن حاکم است.

بعد میگویند جامعه هم همینطور است؛ جامعه تغییرات کمّی پیدا میکند تا به جایی میرسد که تغییر کمّی تبدیل به تغییر کیفی میگردد و ماهیت جامعه عوض میشود، و وقتی جامعه تغییر ماهیت بدهد دیگر ممکن نیست قوانینی که مناسب وضع قبل بود، برای دوره بعدی هم مفید و نافع باشد. این اصل بیش از اصول دیگر دیالکتیک نیاز به بحث و تأمل دارد. اینجاست که آن مسئلهای که ما به نام «مقتضیات زمان» میگوییم، پیش میآید. افراد میگویند مقتضیات زمان فرق میکند و وقتی مقتضیات زمان فرق میکند قهراً قوانین حاکم بر جامعه باید مطابق با مقتضای زمان باشد. مسئله وقتی به این صورت کلی طرح شود قابل پس و پیش کردن هست، میشود گفت مقصود از «مقتضای زمان» چیست؟ یا میتوانیم بگوییم که اگر بنا شود قوانین مطابق مقتضای زمان باشد، خود زمان باید تابع چه باشد؟ مگر شما برای زمان عصمت قائل هستید؟ یعنی جامعه به هر وضعی که بود قانون هم باید تابع آن بشود؟ این بدان معنی است که قانون خودش را تابع خواستهای مردم کند، در صورتی که یکی از کارهای قانون این است که به زمان افسار بزند و آن را کنترل کند. یا میتوانیم این