گهواره نهاد بعدی است یعنی هر چیزی که به نزول و مرگ رسید، این مرگ را پایان مطلق نباید گرفت، مرگ در عین اینکه برای این موجود مرگ و گور است، گهواره است برای موجودی که در سطح برتر وجود پیدا میکند، در واقع تبدیل شدن این شئ است به شئ دیگر در سطح بالاتر.

از این دو فکر، سه پایه معروف هگل پیدا شده است. البته اینجا تولد و رشد یک مرحله شدهاند. هگل آمده و گفته است در مرحله اول، هر چیزی (به تعبیر این کتاب) خودش را تصدیق میکند، در مرحله دوم خودش را انکار میکند، باز در مرحله سوم انکار خودش را انکار میکند؛ به تعبیر دیگر هر چیزی سه مرحله پیدا میکند: حکم، ضد حکم، حکم مرکب. بعضیها اینچنین تعبیر کردهاند: موضوع، ضد موضوع، موضوع مرکب. فروغی این تعبیر فارسی را آورده که دیگران هم از او گرفتهاند: برنهاده، برابر نهاده، و هم نهاده، که این تعبیر کمتر از تعبیرات دیگر ریشه این فکر را نشان میدهد [١].

ریشه این فکر همانی است که سابقا گفتیم، یعنی وحدت عقل و عین، یعنی هگل دارد مفاهیم منطقی را به کار میبرد ولی از نظر او مفاهیم منطقی عین مفاهیم عینی و خارجی است (به خلاف مارکس که این اصل هگلی را قبول ندارد ولی در عین حال از نتایج آن استفاده میکند و این از جاهایی است که خوب میشود مچ مارکسیسم را گرفت) و اما توضیح مطلب:

ما میگوییم معقولات دو قسمند: معقولات اولیه و معقولات ثانیه (منطقی و فلسفی). معقولات ثانیه (منطقی و فلسفی) ظرف وجودشان یا به قول قدما ظرف عروضشان ذهن است، یعنی یک سلسله معانی ذهنی هستند که به هیچ نحو در خارج وجود ندارند [٢].

مثلًا در خارج، استدلال و همچنین قیاس و معرّف (بما هو معرّف)، جزئیت و کلیت، نوعیت، جنسیت و نظایر آن وجود ندارد. موجود خارجی نه نوع است نه فصل

[١]. میبینید چه تعبیرات مختلفی از این مطلب کردهاند که در صورت آشنایی با فلسفه هگل ریشه این اختلاف تعبیرات معلوم میشود.[٢]. آنچنانکه بارها گفتهایم بحث معقولات اولیه و معقولات ثانیه از شاهکارهای فلسفه اسلامی و از مباحث مهمی است که باید روی آن بسیار کار کرد، نباید به آن مقدار که در کتب فلسفی ما حتی به آن مقدار که در کتاب اسفار وجود دارد اکتفا کرد هر چند همین مقداری هم که وجود دارد خیلی با اهمیت و پرارزش است.