و نسبتاً خوب هم بحث کرده بود، تا رسیده بود به نظریه کسانی که سادهانگاری میکنند و فکر میکنند معرفت یعنی انعکاس ساده اشیاء بیرونی، و کار ذهن در معرفت، تنها همین است که بیرون را در خودش منعکس بکند، در صورتی که انعکاس ساده بیرون، ماده اوّلی معرفت است. نوشته بود: این مسخره است که ما تصور کنیم کانت و هگل و اینها ایدهآلیست و منکر عالم عینی و خارجی بودند، مطلب چیز دیگری است.

آنها که تحت تأثیر حرفهای هیوم بودند، مشاهده کردند طبق نظر هیوم هیچ علمی را نمیشود ثابت کرد و معرفتی برای کسی باقی نمیماند؛ این چیزی که ما الآن اسمش را «علم» گذاشتهایم و همه آن را معرفت میدانند، قسمتی از آن، عناصری است که مستقیماً از خارج به ذهن منتقل شده و قسمت دیگر عناصری است که اساساً از خارج به ذهن ما نیامده ولی هست و ارکان تشکیل دهنده علم و معرفت هم هست. اینها همان مقولاتی بود که کانت به آنها رسید و او حتی به زمان و مکان هم تعمیم داد و گفت زمان و مکان هم محسوس نیستند.

مجموعهآثاراستادشهیدمطهری ج١٣ ٥٣٣ جدل، منطق نیروها ..... ص : ٥٣١

هگل هم تقریبا چنین وضعی داشت، او دید که اگر تنها حواس را بخواهد ملاک قرار بدهد پایه معرفت به کلی متزلزل است و ما به هیچ چیزی حتی به آن مقداری هم که خود هیوم قائل شده بود نمیتوانیم قائل شویم، یعنی چیزی از علم و معرفت برایمان باقی نمیماند، و برای توضیح سخنش مثلی ذکر کرده بود و گفته بود اینهایی که این حرف را میزنند و خیلی هم دیگران را «هو» کردهاند مثلشان همان مثل مار و مار است (داستان معروف که بین دو آخوند اتفاق افتاده بود، یکی «مار» نوشته بود و دیگری برای «هو» کردن او عکس مار را کشیده بود و از مردم تصدیق گرفت که آن آخوند رقیب بلد نیست مار بنویسد)؛ اینها که میگویند معرفت انعکاس مستقیم خارج است مثل این است که کسی بگوید مار آن است که کله گنده داشته باشد و آن که نوشته میشود مار نیست چون کلّه و دم ندارد.

آیا واقعاً مطلب از این قبیل است؟ [معرفت] انعکاس مستقیم خارج است؟ نه، اینجور نیست. تفکرات انسان را، تفکرات فلسفی را چطور میتوانیم بگوییم انعکاس مستقیم خارج است؟ کأنه در خارج این اصل فلسفی به همین شکل که در ذهن ما هست مثل یک جسمی در خارج وجود دارد و بعد در ذهن ما منعکس میشود. مثلًا تمام قوانین علمی در ذهن ما به صورت کلیت موجود است (کل الف ب). آیا در خارج چیزی به نام «کل الف ب» داریم؟ نه. در عین اینکه ذهن حکایت میکند از خارج و