یک فصل، فصل بیست و دوم است تحت عنوان «مفهوم روابط متقابل»، همان اصل معروف از اصول چهارگانه دیالکتیک که به نامهای مختلف بیان میشود (اصل همبستگی، اصل تاثیر متقابل، و نظایر آن) که این اصل را در جامعهشناسی هم پیاده میکنند و مقصودشان در جامعهشناسی این است که سازمانهای اجتماعی در یکدیگر تأثیر متقابل دارند، یعنی این سازمانها از تأثر از یکدیگر برکنار نیستند. تا این مقدار یک اصل کلی و جامعی است که تقریبا همه قبول دارند و کم و بیش درست هم هست.

اینجا سایر اصول دیالکتیک را هم زیرکانه داخل میکند، مثلًا میگوید: هستی ذاتا پویاست، که همان اصل حرکت است، منتها اصل هستی را ذاتا پویا گرفته است. میگوید: اگر هستی ساکن میبود هیچ چیزی در هیچ چیزی نمیتوانست اثر بگذارد. این حرف درستی هم هست و ما در باب «شرور» همین حرف را میزنیم: اگر همه چیز در این عالم ساکن میبود، قهراً هیچ چیزی در هیچ چیزی اثر نمیگذاشت و در نتیجه هیچ چیزی هیچ چیزی را از بین نمیبرد و هیچ شرّی هم به وجود نمیآمد. منتها آنچه که به ما مربوط میشود و مسأله اساسی است، این است که بحث ما درباره تکامل اجتماعی است و تکامل اجتماعی یک نوع خاصی از تکامل است که از مختصات انسان است، یعنی جامعه [انسانی جامعه] متحول و متکاملی است، یعنی یک راه تکامل خاصی است که در انسان وجود دارد و در غیر انسان نیست. در حیوانات تکامل وجود ندارد، حتی در حیوانات اجتماعی، و این مسأله عمده است و راز این را باید به دست آورد که به چه علت در حیواناتی که حتی در یک سطح بالایی زندگی اجتماعی دارند تکامل اجتماعی وجود ندارد؟ اگر همه حیوانات به طور انفرادی زندگی میکردند و تنها انسان بود که از میان همه حیوانات روی عواملی زندگی اجتماعی داشت، اشکالی در کار نبود، ولی مطلب اینجور نیست و حیوانات زیادی مانند انسان زندگی اجتماعی دارند اما تکامل در زندگی اجتماعی آنها نیست و به طور یکنواخت است، مثل آنچه که در زندگی زنبور عسل و موریانه و غیر اینها نقل کردهاند، این انسان است که زندگی اجتماعیاش یک زندگی پویا و متحرک است، انسان است که زندگی اجتماعیاش ادوار دارد. حیوانها زندگی اجتماعیشان ادوار ندارد. راز این تکامل چیست؟ چرا انسان از نظر اجتماعی در یک مرحله باقی نمیماند و روز به روز بر مراتب کمالش افزوده میشود؟ کوششها و تلاشهایی که اینها میکنند برای این است که میخواهند راز این تکامل را نشان بدهند و قوانین این تکامل را