مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٦ - فلسفه اسلامی از میر داماد تا عصر حاضر

از بیان گذشته معلوم شد که میر داماد توانسته واقعاً نوعی حدوث برای اشیاء ثابت کند غیر از «حدوث زمانی» که متکلمین گویند و غیر از «حدوث ذاتی» که حکما معتقدند.

مطلب دیگر از میر داماد که تأثیر زیادی در حکمای بعد از او داشته عبارت از اثبات حرکت قطعی و اثبات هویت تدریجی زمان در خارج است.

حرکت به دو معنی است؛ یکی به معنی توسّطی و دیگری به معنی قطعی که قبل از میر داماد هم این اصطلاح بوده. حرکت توسطی عبارت از «کون الشئ بین المبدأ و المنتهی» است؛ و گاه حرکت به معنی یک امر متصل متدرّج الوجود است که مثل زمان، یک کشش متصل است. آیا حقیقت، حرکت قطعی است یا حرکت توسطی؟

قبل از میر داماد حکما حرکت توسطی را حقیقی میدانستند. در این صورت زمان هم باید اعتباری باشد و این ذهن ماست که امتداد را برای آن اعتبار میکند. ولی اگر حرکت قطعی را حقیقی دانستیم دیگر امتداد زمان هم امر حقیقی است.

میر داماد اولین بار ثابت کرد که حرکت قطعی حقیقی است که هم پاسخ اشکال فخر رازی را در این باب داده و هم اینکه زمینه را برای ملا صدرا فراهم کرد که بگوید زمان بعد چهارم است که در مبحث «قوه و فعل» اسفار فصل ١٠ تحت عنوان «فی