روابط تولیدی خودش را هماهنگ میکند با ابزار تولید (که این دوتا را در مجموع «وجه تولید» یا «ساخت اقتصادی» اصطلاح میکنند) و بعد میگویند: هر جامعهای متناسب با روابط تولیدیای که دارد که همان روابط اقتصادی است که میان افراد است، یک روبنای اجتماعی دارد که تأسیسات اجتماعی باشد. وقتی که ابزار تولید اقتضا میکند روابط تولیدی جدید را و روابط جدید اقتضا میکند یک روبنای جدید را، اینجاست که جامعه به دو بخش منقسم میشود، گروهی که منتفع از وضع سابق هستند و گروهی که میخواهند جامعه را به پیش ببرند چون وابسته به ابزار جدید هستند.

در اینجا یک اشکال هست و آن اینکه: اینها و دیگران دوره اول زندگی بشر را به طور اشتراک میدانند. حتی آقای طباطبائی هم از آیه «کان النّاس امّة واحدة» [١] همین مطلب را استنباط میکنند که انسان در ابتدا غیر از این نمیتوانسته باشد و لهذا شریعت و قانون به نظر ایشان از زمان حضرت نوح (ع) پیدا شده است و پیش از آن، معارف از قبیل توحید و معاد و اینها بوده ولی وضع بشر از نظر روابط اجتماعی اقتضای وجود یک قانونی را که حاکم بر آنها باشد نداشته است. اینها میگویند: دوره اول دوره گردآوری خوراک بوده است، یعنی بشر در آن دوره مانند پرندگان زندگی میکرده و از مواد غذایی موجود طبیعت استفاده میکرده است و خودش تولید نمیکرده و غذای اضافی اساساً وجود نداشته است و زمینه برای استثمار یک فرد از محصول و کارکرد فرد دیگر وجود نداشته است. بعد بشر از آن دوره به دوره کشاورزی میرسد و کشف میکند که میتواند محصولات طبیعت را با عمل خویش تکثیر کند، و مسلّما این انتقال در اثر تجربه حاصل شد و ارتباطی به تکامل ابزار تولید ندارد و ابزار تولید اقتضا نکرد که بشر از دورهای به دوره دیگر منتقل شود بلکه خود ازدیاد تجارب بشر سبب آن بوده است. حالا، چه اینکه ابزار تولید سبب بود و یا چیز دیگر، قدر مسلّم این است که تضاد طبقاتی وجود نداشته است، و با اینکه تضاد طبقاتی وجود نداشته است شروع تاریخ بشر به چه نحو بوده؟ اولین دوره از کجا شروع شد، با اینکه شما تاریخ بشر را محصول کشمکش میدانید [٢]؟

[١]. بقره/ ٢١٣.[٢]. سؤال: اگر اینها در مورد خلقت انسان چیزی شبیه حرف الهیون بزنند و قائل به آدم و حوّائی باشند کشمکش درست نمیشود؟