است. فلسفه تاریخ علمی است که میخواهد ماهیت تاریخ را بیان کرده و توضیح دهد که تاریخ چیست، اصول حاکم بر تاریخ بشر کدام است و نیروی اصلی گرداننده تاریخ بشر چیست.

تاریخ را اگر صرف گذشت زمان بگیریم، هم انسان تاریخ دارد و هم حیوان، چون بر همه، زمان گذشته است، اما در فلسفه تاریخ نظر به این مطلب نیست، بلکه مقصود تحولات تاریخ است، آن هم از نظر اجتماعی؛ مقصود تحولات جامعه انسان است که فرع بر وجود عینی جامعه است؛ یعنی انسان در میان حیوانات این امتیاز را دارد که یک تاریخ متحول و متطوری دارد. این تحول ورای تحول زیستشناسی داروینی است. انسان از غیر جنبه زیستشناسی یعنی انسان از نظر تحولات اجتماعی، تاریخ مخصوص به خودش دارد و تحولات و تطوراتی دارد که این تحولات، تحولات زیستی نیست و حتی تصریح میکنند که از وقتی که انسان، انسان شده است، از نظر زیستشناسی هیچگونه تغییری در انسان پیدا نشده است و حتی احتمال چنین تغییراتی را هم نمیدهند [١] و میگویند تکامل انسان از این به بعد در جنبههای روحی و اجتماعی است و بحث فلسفه تاریخ مخصوص تحولات جامعه است.

به هر حال انسان در میان همه موجودات یک خصوصیت ویژهای دارد و آن اینکه دارای تاریخ اجتماعی متحول است. نظامات زندگی اجتماعی انسان متغیر است، اما نظامات زندگی حیوانات مثل زنبور عسل از چندین هزار سال پیش تا به امروز فرقی نکرده است. ما این مطلب را به این نحو توجیه میکنیم که انسان چون به مرحله عقل و اراده رسیده و یک موجود مختار و آزاد است، صرفا تحت حکم غریزه نیست و وضعش چنین است.

انسان تا وقتی محکوم غریزه است تحول تکاملی نوعی ندارد، تکاملش فردی است و تکامل نوعیاش محتمل است که از جنبه زیستی به حکم قوانین دیگری غیر از غریزه رخ داده است. غریزه حیوان جلو نمیبرد، حکم یک سرپرست و قیم را دارد که از طرف طبیعت قیمومیت میکند و فقط فرد را پیش میبرد. انسان به مرحله عقل و اراده که رسیده، به منزله فرزند بالغ عالم طبیعت است که به خود واگذاشته شده، به

[١]. البته بعضیها فرضیههایی در این زمینه آوردهاند، مثل کتاب نیقولاحداد که گفته است ممکن است در آینده تغییراتی در اندام انسان پیدا شود.

مجموعهآثاراستادشهیدمطهری ج١٣ ٦١٣ بخش دوم: مادیگرایی تاریخی ..... ص : ٦١١