تعبیر سارتر موجود به خود وانهاده است، به اعتبار دیگر موجود مختار و آزاد است، یعنی آنقدر سرمایه به او داده شده است که نیازی به سرپرستی غریزه ندارد، کارهایش را با عقل و اختیار خود انجام میدهد؛ و به دلیل آزاد و مختار بودن و از همین مجرای آزادی و اختیار، برایش امکان نوع خاصی از تکامل هست که تکامل اجتماعی تاریخی است، همچنانکه نوعی تکامل فردی اختیاری هم دارد؛ و به همین دلیل هم برایش امکان رجعت و انحطاط و انحراف به چپ و راست هست، در صورتی که حیوانات جبرا روی یک خط مستقیم سیر میکنند.

علمای جامعهشناسی و فلاسفه تاریخ کوشش کردهاند که قوانین این تحول را به دست آورند یعنی همان کاری که داروین در تحولات زیستی کرد اینها میخواهند در تحولات تاریخی انجام بدهند، و حتی این مسأله برایشان جای تردید است که اصلا این قوانین قابل کشف هست یا نه [١]؟

عدهای میگویند: قوانین حاکم بر تاریخ قابل کشف نیست چون اختیار بشر در قضیه دخالت دارد و کاری را که اختیار بشر در آن دخالت دارد نمیتوان با قوانین طبیعی تحت ضابطه درآورد؛ یا باید قائل به جبر مطلق شویم و برای اراده انسان هیچ نقشی قائل نشویم که این را بتوانیم بگوییم و یا اگر بخواهیم برای انسان اراده و آزادی قائل شویم باید بگوییم که آن قوانین مضبوطی که در زیستشناسی به دست میآید در تاریخ به دست نمیآید. این راجع به این مطلب که آیا این قوانین را میشود به دست آورد یا نه. نظریه دورکهیم که قائل به اعتباریت فرد و جبر مطلق است اشکالی در قانون داشتن جامعه و تحولات جامعه (تحولات تاریخی) نمیبیند. ما نیز که قائل به ضرورت تاریخ هستیم نه جبر تاریخ، برای تاریخ و جامعه قانون قائلیم.

حالا آنهایی که معتقدند این قوانین و علل را میتوان به دست آورد، در رأس آنها مارکسیستها هستند، چون اینها واقعا برای بشر شخصیتی قائل نیستند، اراده و

[١]. کتاب خوبی در این موضوع هست به نام «تاریخ چیست؟» تألیف ای. اچ. کار ترجمه حسن کامشاد؛ کتاب خوبی است در این موضوع، کما اینکه کتاب دیگری در همان حجم، ویل دورانت نوشته است به نام درسهای تاریخ که آن هم کتاب خوبی است. کتاب ویل دورانت شاید به دقت و عمق آن نرسد، چون ویل دورانت شخص پر تتبعی بوده و همین جور مطالب را تکه تکه میآورد و نظم علمی چندان ندارد. کتاب ویل دورانت مسائل خیلی مهم تاریخ را از نظر تاریخ بحث کرده است، مثلًا فلسفه از نظر تاریخ، اخلاق از نظر تاریخ، دین از نظر تاریخ. در تاریخ چیست؟

مسائل مهم فلسفه تاریخ مطرح شده و کتاب دقیقی هم هست.