مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣٤ - « پنهانهای روان انسان » در قرآن و دعای کمیل

در قرآن مجید در سوره مبارکه طه میفرماید:«فانّه یعلم السّرّ و اخفی» [١] خدا آگاه به راز است، آگاه به پنهان است، و آگاه به پنهانتر از پنهان است. این «پنهانتر از پنهان» چیست؟

برای انسان چیزی پنهانتر از این نیست که امری را در دل خود پنهان کند. اگر انسان چیزی را در دل خاک یا هر جای دیگر پنهان کند ممکن است کسی پیدا کند، ولی اگر چیزی به صورت سرّ باشد، یعنی اصلا از درون دل بیرون نیاید، چیزی مخفیتر از آن برای انسان نیست. از امام سؤال شد: چرا قرآن میگوید خدا راز را میداند و «از راز پنهانتر» را هم میداند؟ «از راز مخفیتر» چیست؟ امام فرمود: «از راز پنهانتر» آن چیزی است که در روان تو وجود دارد و خودت نمیدانی و فراموش کردهای.

علی (علیه السلام) در دعای کمیل میفرماید: «الّذین وکلتهم بحفظ ما یکون منّی» تو ملائکهای را بر من موکل کردی [٢]، آنها را مأمور من کردی و تمام اعمال مرا ضبط و ثبت میکنند.

بعد برای این که مردم چنین خیال و توهمی نکنند که خدا که ملائکه را فرستاده العیاذباللّه مثل کسی است که به مأمور احتیاج دارد و خودش به تنهایی نمیتواند، یا شریک در ملک و به تعبیر قرآن «ولی از ذلّ» دارد، میفرماید: «و کنت انت الرقیب علی من ورائهم» تو خودت باز بر فرشتگان، ناظر و شاهد هستی؛ نه فقط شاهد بر آنها «و الشّاهد لما خفی عنهم» چیزهایی در حوزه وجود من است که حتی بر ملائکه که جنود غیبی هستند مخفی میماند- یعنی وجود من غیب و پنهانهایی دارد که ملائکه هم از آنها آگاه نیستند و نمیتوانند آگاه باشند- ولی تو خودت آن گواهی هستی که آنچه را که بر آنها هم پنهان است شاهدی.

از اینجا انسان میفهمد که قضیه روح و روان انسان چقدر عجیب است که قرآن میگوید «سرّ و پنهانتر از سرّ» و علی (علیه السلام) میفرماید چیزهایی [در روح و روان انسان] هست که از ملائکه هم پنهان میماند و تنها خداست که بر آنها آگاه است.

این روان ناخودآگاه از کجا و چگونه ایجاد میشود؟ نظریه علمای روانکاو در