وسیلهای وزن میکنیم که خیلی دقیق نیست و یک تا دو کیلو اختلاف را نشان نمیدهد، بعد با وسیله دقیقتر و بعد دقیقتر تا میرسد به وسیلهای که حتی یک میلیگرم را هم نشان میدهد. در این توزین، وزن آن شئ مرتب دقیقتر شد و مثلًا از ٧٠ کیلو که وسیله اولی نشان داد، به ٦٩ کیلو و بعد به ٨/ ٦٨ و ... رسید و به یک تعبیر تکامل یافت، ولی در واقع در اینجا تکامل حقیقت واحد نیست، بلکه هر کدام از اینها که معلوم میشود، وزن قبلی را نسخ میکند و به حقیقت نزدیکتر میشود، نه اینکه در اینجا حقیقتهای متعدد داریم، و در واقع تقریبهای متوالی است. این مطلب، مطلب درستی است ولی این، تکامل حقیقت نیست، چون وزن واقعی این شئ یک چیز بیشتر نیست و حقیقت هم تنها همان است و بقیه، حقایق تقریبی بود و لذا تنها در اینگونه مثالها جور درمیآید، در مثالهای دیگر مثل اموری که تقریب بردار نیست این حرف معنی ندارد، مثل امور ریاضی و یا [قضایایی] از قبیل «دور محال است» و امثال اینها که معنی ندارد بگوییم تقریبا چنین است.

پس اینگونه تکامل حقیقت تنها در بعضی از امور از قبیل امور طبیعی و کمیتها و امثال آن ممکن است نه همه جا و در همه امور. مثلًا جمعیت یک کشور ممکن است با تقریبهای متعدد بیان شود: ٣٥ میلیون، ٨٠/ ٣٤، ٧٩/ ٣٤، ٧٩٦/ ٣٤ میلیون و همچنین، که تابع دقیقتر شدن آمارگیری است و ارتباطی با تکامل حقیقت ندارد.

یک معنای دیگر در باب تکامل حقیقت این است که: فرضیهای اصلاح و تکمیل شود. فرضیههای علمی معمولًا یک دستگاه فکری است، نه فقط یک قضیه بسیط مثل «زید قائم است» یا «انسان حیوان ناطق است» بلکه مانند یک طرح است، مثل طرحی که برای اصلاح یک مؤسسهای پیشنهاد میشود که مشتمل بر مواد گوناگونی است مثلًا صد ماده که مدتی روی این طرح عمل میشود، بعد یک اصلاحاتی در بعضی از مواد این طرح صورت میگیرد، بعد اصلاحات دیگری و همچنین؛ مرتب روی این طرح عمل و آزمایش میکنند و چیزی بر آن میافزایند، بعد میگوییم این طرح تدریجا کامل شده است. این کامل شدن به معنای این نیست که یک قضیه، جزئی از اجزاء این طرح که با واقع خودش منطبق بود انطباقش بیشتر شده است، بلکه مجموع را به صورت یک واحد اعتبار کردیم و این مجموع در وهله اول که آن را به کار میبستیم ٨٠% آن درست بود و بعد مرتب اصلاح شد؛ یعنی بعضی از اجزاء آن که مطابق با واقع نبود، به اجزاء دیگری که مطابقت با واقع داشت تبدیل شد و در نتیجه