مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦٥ - تمثیل مولوی

بلکه از راه دل بشناسد؟ راه دل یعنی راه تزکیه نفس، راه تزکیه قلب. آیا از این راه میشود شناخت؟ عدهای از علمای جدید مانند پاسکال [١] ریاضیدان معروف، ویلیام جیمز [٢] روانشناس و فیلسوف معروف آمریکایی، الکسیس کارل [٣] و برگسون [٤] [دل را ابزار شناخت میدانند]. برگسون بیش از همه اینها معتقد است که انسان فقط یک ابزار شناخت دارد و آن دل است؛ برای حواس و برای عقل نقشی قائل نیست. دکارت مثل افلاطون عقل را ابزار شناخت میداند، حس را ابزار شناخت نمیداند، میگوید حس به درد عمل میخورد، به درد زندگی میخورد، مثل اتومبیل است برای انسان، به درد کار میخورد، ولی با حس هیچ چیز را نمیشود شناخت. شناخت فقط و فقط با عقل است. برگسون هرچه را دکارت در باب حواس گفته است در باب عقل هم به کار میبرد، میگوید اشتباه کردی که میگویی عقل ابزار شناختن است، نه، خدا همین طور که حس را ابزار زندگی قرار داده نه برای شناختن، عقل را هم وسیله دیگری برای زندگی روزمرّه قرار داده است، عقل هم وسیله شناخت نیست، آنچه که وسیله شناخت است احساس عرفانی است؛ آنچه که عرفا آن را «دل» مینامند.

تمثیل مولوی

میدانید که چنین نظریهای در میان عرفا بسیار رایج بوده است. جنگ میان فلاسفه و عرفا (پای استدلالیان چوبین بود- پای چوبین سخت بیتمکین بود، که ملّا میگوید) همین است. ملای رومی مثلهای خیلی شیرین و زیبایی برای این مطلب آورده است، از جمله میگوید: یک وقتی یک مسابقه بینالمللی نقاشی در دنیا برقرار بود. چینیها مدعی بودند که نقاشی و تمدن ما بالاتر است و رومیها معتقد بودند که نقاشی و تمدن ما بالاتر است. قرار شد در یک سالن بزرگی چینیها در یک طرف و رومیها در طرف دیگر، هر دو یک صحنه را نقاشی کنند، بعد داورها نقاشیها را با یکدیگر تطبیق دهند و قضاوت کنند. پردهای هم میان آنها کشیدند که کار یکدیگر را