الی اللّه و رسوله ثمّ یدرکه الموت فقد وقع اجره علی اللّه» [١] هر کس از خانه خودش بیرون بیاید در حالی که به سوی خدا و رسولش هجرت کرده است و در خلال هجرتش مرگ او را فرا رسد، اجر او با خداست؛ یعنی چنین مهاجری مجاهد است و خدای متعال ضامن اوست.

این آیه کدام هجرت را میگوید؟ تعبیر قرآن عجیب است! مبدأ را وقتی نگاه میکنیم میبینیم خانه فرد است که یک مبدأ مادی است (و من یخرج من بیته). اگر ما یک مسافرت داشته باشیم که مبدئش مادی است، منتهایش هم باید مادی باشد. این معنا ندارد که مثلًا کسی بگوید من از مشهد حرکت کردم، بعد به منزل مراقبه رسیدم؛ باید بگوید مثلًا به نیشابور رسیدم. سفر معنوی مبدئش معنوی است، منتهایش هم معنوی؛ و سفر مادی مبدئش مادی است، منتهایش هم مادی. ولی تعبیر اعجازآمیز قرآن این است که میگوید «هر کس از خانهاش به سوی خدا حرکت کند» (مبدئش مادی است، منتهایش معنوی). میخواهد بگوید چنین کسی هجرتش در آن واحد دو هجرت است، هم مادی است و هم معنوی. قرآن یکی را به تنهایی نگفته است. قرآن هجرتی را که مادی محض باشد طرد میکند. مثلًا ابو ذر از قبیله غفار از مکه حرکت کرده و منتهایش مدینه است، ولی در همان حال که خانه مادی را رها کرده، نفسانیات و خودخواهیها و پستیها را دور میریزد، بتپرستیها را با انواعش دور میریزد، در حالی که دارد قدم به قدم به مدینه نزدیک میشود، قدم به قدم به سوی خدا بالا میرود؛ اگر از این خانه چهار فرسخ حرکت کرده، معادل و یا بیشتر از آن به طرف خدا بالا رفته است؛ یعنی در آن واحد دو هجرت را با هم انجام داده است. ببینیم پیغمبر اکرم (ص) در همین حال چه تعبیری میکند.

پیغمبر اکرم راجع به کسانی که از مکه به مدینه هجرت کردند (خواست حساب افراد را تصفیه کند و تکلیف را روشن نماید) فرمود: کسانی که هجرت کردهاند هجرتشان دو گونه است: یکی به سوی خدا و رسول هجرت کرده است، یعنی از نظر معنوی هدفش خدا و رسول است: «من کان هجرته الی اللّه و رسوله فهجرته الی اللّه و رسوله» هر کس که به این قصد و به این سو (از نظر معنوی) از شهر خودش خارج شده، به همان سو هم منتهی میشود «و من کان هجرته الی مال یصیبه ام امرأة یصیبها

[١]. نساء/ ١٠٠. آیه در مورد مهاجرینی است که از مکه به عزم رفتن به مدینه بیرون آمده بودند.