مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٧ - مقدمه

سؤال و جوابهای اولیهای است که میان این دو شخصیت مبادله شده است.

البته دلیلی نیست که سؤال و جوابهایی که میان این دو شخصیت رد و بدل شده منحصر به همین هجده مسأله بوده است. آقای دکتر یحیی مهدوی در فهرست نسخههای مصنّفات ابن سینا (با اینکه هشتمین مسأله از مسائل هجدهگانه عیناً همان چیزی است که در الاثارالباقیه بدان اشاره شده است) از روی بعضی قرائن تاریخی بعید میشمارند که پرسشهای ابوریحان در آن کتاب منحصر به این مسائل باشد.

ایشان میگویند:

«در بعضی از نسخ فهرست آثار شیخ (اونیورسیته، ایاصوفیه) و عیون الانباء عده سؤال و جوابهایی را که بین شیخ و بیرونی مبادله شده است یک بار ١٠ و یک بار ١٦ ثبت کردهاند که مجموعا ٢٦ میشود، لکن عده سؤال و جوابهای این رساله در غالب نسخ ١٨ است ... مستبعد نیست که بین ابوریحان بیرونی و شیخالرئیس بیش از یک بار مراسلاتی رد و بدل شده باشد.» [١]

در جزء دوم از مجموعه رسائل ابن سینا چاپ ترکیه که شخصی به نام «حلمی ضیاء اولکن» نشر داده است ١٦ سؤال و جواب دیگر به نام این دو نفر چاپ شده است. در این ١٦ سؤال نیز ابوریحان سائل است و بوعلی مجیب. نیمی از این سؤالها مربوط است به مسائل عقل و معقول. معلوم نیست که مدرک این مجموعه چیست؟ آقای دکتر مهدوی از قنواتی صاحب کتاب مؤلفات ابن سینا نقل میکنند که او قسمتی از سؤال و جوابهای مباحثه پنجم از المباحثات را زیر عنوان «اجوبة ستّ عشر مسألة لابیریحان» آورده است و میگویند این اشتباه است و منشأ اشتباه هم نسخه احمد (٥٣) ٣٤٤٧ است که در آنجا نیز چنین ثبت شده است.

گرچه اثبات اینکه این ١٦ مسأله از مسائلی است که بین ابوریحان و بوعلی مبادله شده است آسان نیست، اما به طور قطع هم نمیتوان آن را منتفی دانست. بودن در مباحثات دلیل عدم نمیشود، زیرا اگرچه کتاب مباحثات غالباً سؤال و جوابهایی است که میان شیخ و شاگرد معروفش بهمنیار ردوبدل شده است ولی منحصر به آنها نیست. آقای دکتر مهدوی خود از تتمه صوان الحکمه بیهقی و از عیون الانباء ابن