مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٤ - تنها راه به سوی رئالیسم

حقیقت علم چیست؟ علم از اقسام وجود است

یک مسأله هم این است که اساساً حقیقت علم و آگاهی چیست؟ چگونه است که یک شئ خودآگاه است و خود را مییابد و چگونه است که به غیر خودآگاه میگردد و او برایش منکشف و مشهود میشود؟ این مسأله قهراً دو قسمت پیدا میکند: یکی آگاهی شئ خودآگاه به ذات خود؛ دوم آگاهی شئ به غیر خود. مسأله وجود ذهنی قسمت دوم این مسأله است. آنچه مسلّم است و میتواند پایه تجزیه و تحلیل و استنتاجهای فلسفی قرار بگیرد این است که ما از خود و هم از یک سلسله اشیاء بیرونی آگاهیم. همین جهت تدریجا ما را به نحوه وجود عقلی اشیاء و رابطه آگاهی با شئ خارجی که ارتباطی با ذهن دارد میتواند رهبری کند.

جوابی که حکما به قسمت دوم دادهاند این است که رابطه عمیق و مخصوصی که بین «ادراک» و «شئ ادراک شده» هست رابطه ماهوی است و علم عبارت است از حضور ماهیت معلوم در نزد عالم.

ارزش و اعتبار علم

حکما و فلاسفه جدید اروپا که تحقیقات و بحثهای ارزندهای درباره علم و معلوم کردهاند فصل مفیدی به نام «ارزش و اعتبار علم» عنوان کردهاند.

در این فصل درباره این مطلب بحث شده که محصولات اندیشه بشری از محسوسات و معقولات چه اندازه با واقع مطابقت دارد و چقدر محتوی حقیقت است.

چنانکه واضح است این نیز نوعی گفتگو درباره رابطه علم با معلوم یا ادراک و شئ ادراک شده است.

تنها راه به سوی رئالیسم

حکمای اسلامی هر چند تحت عنوان «ارزش و اعتبار علم» بحثی نکردهاند اما