مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٥ - یادداشتهای مقاله توحید

یادداشتهای مقاله توحید

١. فرقی که بعد پنجم ما با سایر ابعاد دارد یکی در این است که شعاع وجود از این بعد به سایر ابعاد کشیده شده یعنی علّت و مقوّم سایر ابعاد است و نسبت او با سایر ابعاد نسبت علّت با معلول است. در حقیقت ما در تحلیل واقعی و عقلانی علّت و معلول به آنجا رسیدهایم که علّت ایجابی بعدی از ابعاد معلول و باطن اوست.

فرق دیگر اینکه: آنچه اصطلاحا «بعد» نامیده میشود وجودی است مخلوط و آمیخته به عدم. حقیقت «بعد» کشش و امتداد است. در کشش و امتداد دو مفهوم خوابیده است: یکی سریان و نفوذ شعاع وجود، و دیگر افتقار و افتراق و جدایی مراتب از یکدیگر. ولی در این چیزی که ما از آن به «بعد پنجم» تعبیر کردیم خاصیت اول یعنی سریان و نفوذ شعاع وجود هست امّا بدون آمیختگی به عدم و افتراق و به همین جهت معیت دارد با همه مراتب، در هر چیزی از خودش به خودش نزدیکتر است و لهذا منشأ این قاعده است: «بسیط الحقیقة کل الاشیاء».

فرق دیگر اینکه: چهار بعد دیگر عین اشیاء هستند ولی به هیچ وجه خارج نیستند؛ مثلًا درباره زمان میتوان گفت: «داخل فی الاشیاء لا بالممازجة» امّا نمیتوان گفت: «خارج عن الاشیاء لا بالمباینة» ولی درباره بعد ماوراء الطبیعی، هم میتوان گفت: