مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٩ - مکانیزم شناخت عرفانی

از نظر افلاطون همه شناختها در تعقل خلاصه میشود، چون او برای محسوس ارزش شناختن قائل نیست و فقط معقول را قابل شناختن میداند. خود تعقل ممکن است درجات داشته باشد، ولی به هر حال یک مرحلهای است.

برگسون و افراد دیگری که شناخت را تنها از راه دل میسّر میدانند، آن را به یک معنا یک مرحلهای میدانند.

مکانیزم شناخت عرفانی

بعضی سؤال کردهاند که مکانیزم شناختی را که اهل عرفان منبعش را قلب و ابزارش را تزکیه نفس میدانند بیان نکردید، آیا واقعاً این شناخت مکانیزم دارد یا به منزله رفع مانع کردن از شناختهای دیگر است؟

چون سؤال درست و معقولی است و به مطلب ما هم میخورد جواب عرض میکنم: مسأله تزکیه نفس دو نقش دارد: یک نقش این است که انسان اگر تزکیه نفس کند عقلش روشن بینتر میشود. مثلًا اگر در یک سالن گرد و غبار باشد، بیشتر از چند متر جلوی پایمان را نمیتوانیم ببینیم، اگر بخواهیم ببینیم به نور و هوا احتیاج داریم. یک اثر تزکیه نفس این است که فضا را برای عقل صافتر میکند [١]. ولی نقش تزکیه نفس تنها این نیست، خود قلب هم به انسان الهام میکند.

و اما پرسیدهاند مکانیزمش چیست؟ سؤال خوبی است. فقط به عنوان یادآوری نکتهای را عرض میکنم:

یکی از مسائل بسیار ظریف و یک نوع روانشناسی بسیار عالی و لطیف، نوعی اخلاق به اصطلاح امروز دینامیک است که عرفا این نوع اخلاق را به نام «سیر و سلوک» ذکر کردهاند و این همان مکانیزمی است که آقایان میخواهند بدانند و فوقالعاده با ارزش است. از مسائلی که فرنگیها در معارف شرقی فوقالعاده به آن اهمیت میدهند این مسئله است، آنجا که عرفا با یک نوع- به قول اقبال لاهوری- «تجربه درونی» (که تعبیری بسیار عالی است) مکانیزم پیشرفت کار قلب و دل را به عنوان «منازل و مراحل» بیان کردهاند.