* در جلسه پیش گفته شد که فلسفه ملا صدرا یک سیستم فلسفی منظم است و از سایر سیستمهای فلسفی نظیر فلسفه بوعلی و فلسفه سهروردی اگر منظمتر نباشد بینظمتر نیست و امکان ندارد که از مجموع التقاطات کتب دیگران یک سیستم منظم پدید آید. فرضا اگر چنین چیزی هم باشد، همین خود نوعی ابتکار به شمار میرود. درست بدان ماند که کسی از قطعات ماشینهایی که یکی وسیله سواری و دیگری وسیله بافندگی و سومی وسیله قندسازی و چهارمی برای کاری دیگر است، ماشینی بسازد برای منظوری که مغایر با همه ماشینهای دیگر است.

ثانیاً گفته شد ارکان اصلی فلسفه صدرا ابتکار خود اوست که یا در کتب پیشینیان، اعم از فلاسفه و عرفا، طرح نشده بوده است و یا طرح شده بوده است ولی به صورت منفی، یعنی مردود شناخته میشده است و صدرالمتألهین این گونه مسائل را اثبات کرده است، و یا در کتب عرفانی مطرح بوده و به عنوان مسألهای فوق استدلال تلقّی میشده و صدرا برای آن، مبنای فلسفی استوار و متقنی بیان کرده است.

صدرالمتألهین برعکس آنچه مخالفانش میگویند که گفتههای دیگران را به خود نسبت داده، برعکس میکوشد که گفتههای خود را به پیشینیان نسبت دهد تا بهتر مورد قبول آنان که سخن را به مقیاس عظمتی که از گوینده سخن در ذهن دارند میپذیرند، واقع شود.

اینک ما مجموع نظریات خاص صدرا را- اعم از آنکه طرح مسأله وسیله خود او صورت گرفته باشد یا قبلًا به وسیله دیگران طرح شده ولی برهانا به اثبات نرسیده باشد- یک به یک ذکر میکنیم. اگر کسی اثبات کند که مسائلی که ارکان سیستم فلسفی او را تشکیل میدهد قبلًا وسیله اندیشمندان دیگر تحقیق شده است، آن وقت باید گفت فلسفه صدرا فلسفهای است اقتباسی.

اما مخالفان نتوانستهاند چنین مطلبی را اثبات کنند. نظر مخالفان به فصول و ابواب و مسائل پیش پا افتادهای است که صدرالمتألهین از آن جهت که میخواسته است یک دوره کامل فلسفه بنویسد، آنها را مطرح کرده و طبعاً بهترین بیانها را از لابلای کتابها استخراج کرده است و نظر به اینکه مطالب، مطالب مهم و تازهای نبوده است، نام صاحبان عبارات را نیاورده است. صدرالمتألهین در موارد زیادی از اسفار، که ما استقصا کردهایم، مطالبی را به شخص خود نسبت میدهد و مبتهج و شاکر است