است که مقدمه خیر و کمال است [١]. پس هرچه که فانی میشود، به چیزی دیگر در مرتبه عالیتر و کاملتر تبدیل میشود، پس پوچی در کار نیست. ما میگوییم اگر این حرف درست باشد که طبیعت همیشه به سوی کمال حرکت میکند [٢]، اولا این حرف به نفع الهیون است که میگویند حرکات طبیعت به طور کلی حرکات کمالیه است و بلاغایت نیست؛ ثانیا این حرف فقط طبیعت را توجیه میکند که تمام حرکات طبیعت حرکات تکاملی است و معنای آن این است که از نظر منطق [اینان] نظام خلقت یک نظام حکیمانه و خردمندانه است. اما مسأله یأس و امید مسأله شخصی انسان است و مسألهای است که با عاطفه و غریزه انسان سر و کار دارد نه با عقل و خرد انسان، یعنی به شخص انسان مربوط میشود. انسان وقتی که بداند به سوی سعادت خودش و به سوی کمال فردی خودش حرکت میکند قهرا روح نشاط و امید در او پیدا میشود، ولی اگر بداند که بین او و مقصدش حائلی وجود دارد و به مقصدش نمیرسد ولو اینکه بداند این نرسیدن به مقصد لابدّمنه است و یک نظام حکیمانه آن را اقتضا کرده است، قهرا درک این مطلب باعث ناامیدی و افسردگی و پژمردگی او خواهد شد هرچند بداند این نیستی که نصیب او شده است در مجموع عالم تبدیل به هستی خواهد شد.

مثلا اگر عدهای در کشتی باشند و کشتی دچار طوفان بشود و تشخیص داده شود که حتما باید یک یا دو نفر از اهل کشتی کم شوند و الّا همه غرق خواهند شد و برای تشخیص اینکه کدامیک باید به دریا انداخته شود نیز یک معیار معقولی قرار دهیم و مثلا قرعه بزنیم و بدون هیچگونه غرضورزی قرعه به نام یک نفر بیفتد، این شخص از نظر خرد و عقل خودش تسلیم میشود، چون لزوم کم شدن یک نفر از اهل کشتی مسلّم و قطعی است و تعیین او هم از یک راه کاملا معقول انجام گرفته است؛ ولی آیا همه این منطقها و استدلالها سبب میشود که آن حالت یأس و ناامیدی از زندگی که از جنبه فردی به او دست میدهد از بین برود، چون صرفا عقل به لزوم این کار حکم میکند و میگوید اگر تو میروی همسایهات باقی است؟ این حکم جواب عاطفه را نمیتواند

[١]. نظری که مارکسیستها در این مورد دارند همان نظری است که فلاسفه اسلامی در مورد شرور دارند.[٢]. البته این که میتوانند این مطلب را ثابت کنند یا نمیتوانند، مطلب دیگری است. ما قبلا گفتهایم که از راه علم نمیتوانند چنین مطلبی را ثابت کنند. با چند تا فرضیه داروینیزم در مورد جاندارها نمیشود ثابت کرد که تمام حرکات طبیعت حرکات تکاملی است. اگر هم بشود ثابت کرد، از راه فلسفه است که میشود ثابت کرد.