«تکامل» چگونه اثر میگذارد؟ در حد تجربه اگر بخواهید بگویید، یعنی این که تجربه به انسان علم میآموزد، خوب این که امر مسلّمی است و دیگران هم گفتهاند، اما وقتی میگویند «انسانسازی» این عمل مادی چگونه انسان را میسازد؟

مسأله عادت

[مسأله «تأثیر عمل» با مسأله «عادت» نیز ارتباط دارد]. بحث عادت، یک بحث خیلی جالبی است، بحثی است روحی [١] و به سود روحیون و الهیون که غالبا به آن توجه نمیکنند. عادت چیست؟ چطور است که یک جماد هیچ وقت عادت نمیکند ولی یک موجود زنده عادت میکند؟ از گیاه گرفته تا حیوان و انسان؛ و هرچه حیات کاملتر بشود مسأله عادت قویتر میشود. مثلًا اگر یک سنگ را به طور مکرر به هوا پرتاب کنیم، برای آن عادت پیدا نمیشود و به این وضع عادت نمیکند، بلکه تنها منفعل است و اثری را میپذیرد؛ یعنی این که عادت کند که خودش را با این کار منطبق کند به طوری که بعدا خودش این کار را انجام دهد، در کار نیست. ولی موجود زنده خصلت عادت دارد، یعنی خودش را از درون طوری میسازد که بتواند با شرایط جدید سازگار بشود و از درون خودش، خودسازی میکند و خودش خودش را طوری میسازد که شرایط جدید او را از بین نبرد، حتی گاهی عضو جدید برای خودش میسازد؛ و این خصلت عجیبی است در موجود زنده و اصالت حیات را میرساند و نشان میدهد که حیات یک نیروی سوار بر ماده و حاکم بر ماده است و به قول حکما صورت جوهری حاکم بر ماده و متصرف در ماده است.

مثلًا یک حیوان اگر محیطش را عوض کنیم و محیط جدید مقتضیات جدیدی داشته باشد، میبینیم که این حیوان از درون خودش به طور خودکار یک وضعی به وجود میآورد که بتواند با وضع جدید زندگانی کند و حتی گاهی عضوی به وجود میآورد.

[١]. مسائل روح و امور مربوط به آن در کتب ما خیلی کم مطرح شده است. من یک وقتی در این زمینه فکر میکردم، به نظرم رسید که ادلّه بر اصالت و استقلال روح خیلی بیش از آن است که شیخ و آخوند و حاجی آوردهاند. هرچند برخی از دلیلهای آنها دلیلهای خوبی است ولی دلیلهای بسیار زیادتری بر این مطلب هست که آنها نیاوردهاند.