در ذهنم راه پیدا نکند؟ این وسواس چیست که پیدا کردهای؟ اگر انسان تمام ذهنش مملوّ از خرافات و اشتباهات باشد ولی همان خرافات و اشتباهات، او را به یک نتیجه عملی برساند، ترجیح دارد بر اینکه ذهنش پر از حقایق باشد ولی این حقایق در عمل نتیجه ندهد. این بود که به ارزش عملی علوم چسبیدند نه به ارزش نظری آن.

ممکن است افرادی امروز حرفشان این باشد: ما در مکتبهای فلسفی هم به حقیقی بودن و درستی و نادرستی کاری نداریم، ما مقاصد و اهدافی داریم، میخواهیم به هدفهای خودمان برسیم، هر وسیلهای که ما را به هدفمان برساند آن را اختیار میکنیم، میخواهد درست باشد یا نادرست، حق باشد یا ناحق، حقیقت باشد یا خطا.

این را در زبان روشنفکری به این شکل پیاده میکنند، میگویند: یک روشنفکر در جامعه خودش چه وظیفهای دارد؟ میگویند وظیفهاش این است که جامعه خودش را نجات دهد؛ اگر دچار استعمار است از استعمار رهایی بخشد، از ظلم نجات دهد. این روشنفکر ممکن است دو راه را در نظر بگیرد. یک راه این است که اول کوشش کند افکار جامعهاش را اصلاح کند [١]. [مثلًا اینطور بگوید]: ای مردم! شما درباره فلان موضوع چنین عقیده دارید، اعتقاد دارید «چشم زخم» هم یک چیزی در دنیاست، من میخواهم برای شما ثابت کنم که چشم زخم بیمعنی است؛ شما به فال بد و فال نیک اعتقاد دارید، من میخواهم ثابت کنم که فال نیک و فال بدی وجود ندارد. میگوید:

من باید ذهن جامعه خودم را از افکار باطل، از افکاری که روشنفکری اجازه نمیدهد پاک کنم، آنگاه آنچه را که به نظر خودم حقیقت میآید به آنها بگویم و بعد برای نجات دادن اینها از ظلم و استعمار و استثمار شروع به کار کنم. میگویند این روشنفکر هیچ وقت موفق نمیشود. آقای روشنفکر! تو میخواهی جامعهات را نجات دهی، تو میخواهی شکمهای گرسنه را سیر کنی، تو میخواهی تبعیض را در میان جامعه از بین ببری، میخواهی درباره اینکه مال و ثروت و همه چیز جامعه را یک عده از خارج آمدهاند و میبرند چارهجویی کنی، چه کار داری که افکار اینها درست است یا نادرست؟ بسا هست از همین افکار نادرست اینها میتوانی برای هدف و مقصد خودت استفاده کنی. چه بسا بتوانی با تکیه بر همین افکار خرافی، نیرویی قوی به

[١]. فرض بر این است که جامعهاش یک جامعه عقب مانده است، یک جامعه خرافی است، یک جامعهای است که گرفتار انواع افکار و اندیشهها و عادتهای غلط است.