مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦٤ - ابزار دل ( تزکیه نفس )

ضعیف میدانند، میگویند هرچه نقش هست مربوط به حس است؛ مثل فیلسوفان حسی اروپایی که چنین نظریهای دارند. هیوم [١] در رأس آنها قرار دارد. جان لاک [٢] انگلیسی از رؤسای حسّیون است. هابز [٣] نیز از حسّیون است.

یکی دیگر از ابزارها- که به یک معنا همان ابزار حس است و به یک معنای دیگر باید حسابش را جدا کرد- عمل است. تا وقتی که ما سروکارمان فقط با حس محض باشد و پای عمل در کار نباشد اسمش «استقراء» است (از نظر منطقی «استقراء» میگویند)، وقتی پای عمل نیز در میان بیاید که پای عقل هم بیشتر در کار میآید اسمش «آزمون» یا «تجربه» و یا «آزمایش» است.

یکی از اشتباهات بسیار بزرگ که در میان فیلسوفان اروپایی وجود دارد، تفکیک نکردن میان استقراء و تجربه است، در صورتی که فیلسوفان ما ایندو را از یکدیگر تفکیک میکنند و باید هم تفکیک شود. استقراء اعتبار ظنّی و گمانی دارد ولی تجربه اعتبار یقینی و برهانی دارد. این است که عرض میکنیم از نظر دیگر، عمل را باید جدا از حواس بگیریم، چون فرق است میان احساس ساده (که استقراء است) با احساسی که توأم با یک نوع عمل باشد (که تجربه است) و آن عمل ما چیزی نظیر عمل عقلی است؛ چنانکه در عقل تجزیه و ترکیب میکنیم، در خارج تجزیه و ترکیب میکنیم، جدولبندیها میکنیم، کم و زیاد میکنیم، که اینها هم برای ما مفید است.

ابزار دل ( تزکیه نفس )

یکی دیگر از آن ابزارها ابزار دل است [٤]، دل به اصطلاح عرفانی نه اصطلاح قرآنی. قرآن هم گاهی به این معنا اطلاق میکند، ولی این اصطلاح خاص، اصطلاح عرفاست. آیا دل یک ابزار شناخت است؟ آیا میشود انسان نه از راه حس و عقل،

---

[١]. .[٢]. .[٣]. .[٤]. [در جلسه بعد، استاد شهید میفرمایند تعبیر بهتر این است که دل منبعی برای شناخت است و تزکیه نفس ابزار این منبع، چنانکه طبیعت منبعی برای شناخت است و حواس ابزار آن، و نیز عقل منبعی برای شناخت است و استدلال و برهان ابزار آن].