مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١١ - نظر راسل

نظر راسل

عرض کردیم که شناخت منطقی نسبت به شناخت حسی درست مانند عمل عکاس است که یک صحنه کوچک را که توانسته عکس بگیرد در حد بینهایت توسعه و گسترش میدهد (البته این یکی از کارهای ذهن است).

در میان فیلسوفان جدید، راسل متوجه این اشکال است، میگوید: من راه حلی ندارم. راست میگوید، نتوانسته راه حلی پیدا کند اما لااقل این مقدار نبوغ داشته است که بفهمد چنین اشکال بزرگی وجود دارد. او تحت عنوان «مشکلات روشهای علمی جدید» [١] اولًا میان استقراء و تجربه اشتباه میکند، بعد میگوید این مشکل را چگونه میتوانیم حل کنیم که استقراء به یک سلسله موارد جزئی تعلق میگیرد، ده مورد، بیست مورد، هزار مورد، ده هزار مورد را استقراء میکنیم، ولی بعد آن حکمی را که استقراء کردهایم به مواردی که استقراء نکردهایم تعمیم میدهیم. این تعمیم با چه ملاکی است؟ مثلی را که عرض کردم او نیاورده است ولی مثل بسیار خوبی برای توضیح مطلب است. با این دستگاه فیلمبرداری- یعنی دستگاه مشاهده و احساس- موارد مختلف را فیلمبرداری میکنیم، مثلًا هزار مورد را عکسبرداری میکنیم و کنار هم میچینیم، ولی علم با هزار مورد یا دوهزار مورد درست نمیشود، علم [برای موارد] نامتناهی است. اگر علم میگوید آهن در حرارت انبساط پیدا میکند، ابتدا یک مورد را استقراء کرده است [٢]، پس از آن دو مورد، ده مورد، هزار مورد را تجربه کرده است، ولی بعد یکمرتبه قانون عام میسازد، یعنی مواردی را که مشاهده کرده تعمیم میدهد، میگوید: هرچه در دنیا از جنس آهن است- و هرچه از جنس آهن در گذشته وجود داشته است و هرچه آهن در آینده وجود داشته باشد، مادام که فرمول آهن همین فرمول باشد و حرارتی که میگوییم همین حرارت باشد- در حرارت انبساط پیدا میکند.