بعد مسأله دیگری طرح میشود و آن مسأله طراحی و مهندسی اجتماع است که اصلاحات بدون نقشه، بیارزش و بینتیجه است و هرچه که با برنامهریزی و طراحی صحیح مقرون باشد بهتر میتواند نتیجه بدهد. این همان برنامه مبارزه عملی با کمونیزم است که در دنیا انجام شده و میشود. در کشورهایی که توانستند جلوی کمونیزم را بگیرند و ثابت کردند که هیچ چیزی وجود ندارد و اینها از نارضاییهای مردم استفاده میکنند، کوشش کردند که یک سلسله اصلاحاتی انجام بدهند. ولو اینکه این اصلاحات را طبقه حاکمه برای منافع خودش کرده باشد به هر حال این کار شده است و جلوی کمونیزم گرفته شده است.

به هر حال دنیای امروز دنیای طرح و نقشه و برنامهریزی است. در تعریفی که سابقاً برای تکامل از «اسپنسر» نقل کردیم آمده بود که تکامل به سه چیز است: تراکم و تنوع و انتظام. انتظام یعنی وحدت. یک شئ که تکامل پیدا میکند، اولًا باید یک سلسله امور جمع شوند، بعد تنوع و تقسیم کار میان آنها پیدا بشود، بعد هم انتظامی به وجود آید یعنی بر مجموع یک نیرو حاکم باشد. هرچه جامعه متنوعتر باشد و کارها بیشتر و تخصصیتر باشد این نشانه تکامل بیشتر جامعه است و هر اندازه که یک سیطره واحد با قدرت بیشتری همه را در اختیار داشته باشد و در جهتی که خودش میخواهد رهبری کند، جامعه به کمال بیشتری رسیده است. این مقدار قابل انکار نیست که هر مقدار جامعه پیشرفت میکند، به سوی تمرکز پیش میرود، البته نه تمرکز مارکسیستی. ما دو نوع تمرکز داریم. یک نوع همان تمرکزی است که انتظام و نظام دادن باشد به فعالیتهای آزاد افراد و گروهها. نوع دیگر به معنای این است که اساساً اراده اعضا و افراد و سازمانها از آنها سلب شود و به شکل ابزارهای بلااراده دربیایند و همه تصمیمها و طرحها و ارادهها از مقامات بالا باشد. تمرکزی که اینها دنبالش میروند و مدعی هستند در کشورهای سوسیالیستی هست، تمرکز به معنای دوم است، یعنی به صورتی است که برای افراد آزادی به هیچ شکل باقی نمانده است.

کشورهای سرمایهداری که اساس کارشان بر محور آزادی است انتظام به معنای اول در آنها وجود دارد، چون در آزادی هم اگر انتظامی نباشد به هرج و مرج