طبیعت دایره حقیقی و خط مستقیم وجود ندارد، زاویه و نظایر آن وجود ندارد، در عین حال قضایای هندسی قضایای صادقی است، به معنای اینکه ذهن فرض میکند دو خط متوازی یا غیر متوازی یا منحنی مسدود و امثال اینها را، و بعد براساس مفروضات خودش احکامی صادر میکند و این احکام صادق هم هست یعنی اگر ما در عالم چنین چیزهایی داشته باشیم چنین احکامی هم خواهد داشت، و قهرا انطباق این قضایا با خارج یک انطباق تقریبی خواهد بود که در عمل، آن اختلافی که ممکن است وجود داشته باشد چندان مؤثر نیست و نتیجه عملی به دست میآید هرچند دقت عقلی در کار نباشد.

اگر اینجور بگوییم، معنایش این میشود که: امتناع اجتماع نقیضین (مثلا) محال است ولی روی مفروضات ذهن. ذهن چون «بودن» را در مقابل «نبودن» فرض میکند، بعد میگوید: بودن و نبودن محال است با هم اجتماع کنند. این حرف در عالم ذهن و اندیشه درست است ولی در عالم خارج، آن بودنی که ذهن فرض میکند، وجود ندارد که بعد آن نبودن مقابلش هم صدق بکند. آنچه که در خارج وجود دارد [به قول اینها] «شدن» است و شدن جمع میان نقیضین و میان بودن و نبودن است. این حرفی است که آندره پییتر میخواهد بگوید.

این مطلب، مطلب درستی نیست، ولی در گذشته ما تنها تقریب و توجیه این حرف را بیان کردیم و نادرستی آن را توضیح ندادیم. در سابق گفتیم: مطلب همینجور است و منطق قوانین اندیشه را بیان میکند نه واقعیت را، و لذا ما میگوییم قضایای منطقی از معقولات ثانیه است. معقولات ثانیه که در خارج وجود ندارد، در ذهن وجود دارد. بحث از کلیت و جزئیت، جنسیت و فصلیت و نوعیت است؛ اینها که در خارج وجود ندارد. اصلا تعریف مال ذهن است. همچنین صغری و کبری که در منطق مطرح است در خارج وجود ندارد. صغری و کبری از ساختههای ذهن است که در اثر تحلیل به دست میآید. لذا اینها باب برهان را «آنالوطیقا» مینامند، یعنی باب تحلیل، یعنی اینها بعد از تحلیل عقلی به دست میآید، یکی صغری میشود و یکی کبری، و الا در خارج که صغری و کبرایی در کار نیست. همچنین وقتی در تعریف فکر و نظر میگوییم: «ترتیب امور معلومة لتحصیل امر مجهول» باز خود «ترتیب امور معلومة» یک کار ذهنی است. منطق قوانین فکر کردن را بیان میکند و فکر کردن عمل ذهنی است. منطق که قانون طبیعت را بیان نمیکند. این توجیهی بود که برای حرف آنها در سابق