بدهد. این حکم عقلی جواب عاطفه حب بقا و فرار از مرگ را نمیتواند بدهد. بله، از راههای دیگری میشود عاطفه را کاملًا ارضاء کرد که با رضای کامل به استقبال مرگ برود، ولی این، مطلب دیگری است و غیر از مجرد حکم عقل و خرد است. صحبت در این است که اگر ما با عقل ثابت کردیم که همین نظام مرگ و فنای عالم حکیمانهترین نظامهای ممکن عالم است و طبیعت در حرکت خودش اشتباه نمیکند، بر وفق حکمت عمل کرده و میکند؛ فرد از این حکمت چه بهرهای دارد؟ این حکمت با نیستی و فنای فرد کمال طبیعت را تأمین میکند، پس برای فرد جز فنا و نیستی چیز دیگری نیست و وجود حکمت در این نیستی و فنا، برای فانی امید ایجاد نمیکند و یأس را از بین نمیبرد، و این بحث که نظام طبیعت نظامی پوچ است یا خردمندانه، نباید با این مسأله که فرد از نظر شخصی به ناامیدی کشیده میشود یا نمیشود، خلط شود، یکی با عقل و منطق و استدلال سروکار دارد و دیگری با غریزه حب بقا و احساس و عاطفه؛ و اگر بخواهد یأس شخصی تبدیل به امید شود، از راه دیگری باید بشود نه از راه منطق. البته نه اینکه برای تبدیل یأس به امید نیاز به منطق نیست، بلکه بدون شک منطق لازم است ولی کافی نیست و یک چیز دیگر باید به آن ضمیمه شود.

مثلًا شخصی است مفلوک و عیالوار و علاقهمند به زندگی زن و فرزند بیش از علاقهای که به زندگی خویش دارد. به او میگویند بیا برو به جنگ و کشته شو تا زن و بچهات برای همیشه در رفاه و آسایش باشند و از فلاکت رهایی پیدا کنند. در اینجا آن ناامیدی و یأس از زندگی تبدیل میشود به امیدی که به بقای آنها دارد و آنها را بعد از خودش در رفاه و آسایش تصور میکند. پس میشود ناامیدی را تبدیل به امید کرد ولی نه از این راه که مصلحت عالم اقتضای چنین امری (کشته شدن) را دارد. پس اگر ما بخواهیم یأس را تبدیل به امید کنیم، این فلسفه که طبیعت در حال تکامل است، کافی نیست، چون فرد را از ناامیدی نجات نمیدهد.

اشکال دیگری که دارد این است که طبق فکر مادی، جاودانگی واقعی نمیتواند وجود داشته باشد بلکه جاودانگیای که اینها میگویند از قبیل قدم عرفی است، و الّا بنا بر فکر مادی، تطور و تکامل جامعه چگونه میتواند جاودان باشد؟

تازه در مورد نوع بشر که میگویند جاودان است، جاودانگی نسبی است؛ ممکن است میلیونها سال هم زندگی بکند، ولی بالاخره کره زمین متلاشی میشود، و به طوری که دانشمندان میگویند، کره زمین بلکه منظومه شمسی رو به سردی و