حقیقت دائم است یا دائم نیست، با این مسأله که منطق قائل به قضایای دائمه است، دو چیز است و نباید ایندو را با هم مخلوط کرد. مسأله دائم بودن حقیقت یعنی دوام صدق قضیه که اگر قضیهای صادق بود آیا همیشه صادق است یا به طور موقت؟

اینجاست که ما قائل به دوام هستیم و میگوییم حقیقت دائم است؛ یعنی اگر قضیهای بر واقعیتی صدق کرد، صدقش دائم است، نه اینکه بر معنایی در زمانی صادق باشد و بر همان معنی در زمان دیگر صادق نباشد. بله، بر آن معنی با قید دیگری صادق نیست، مثلًا «زید قائم یوم الجمعه» برای جمعه صادق است، ولی این دلیل نمیشود که برای شنبه هم صادق باشد. پس هر قضیهای در انطباق با واقعیت خودش دائم است.

آیا حقیقت متحول و متکامل است؟

بعد بحث دیگری پیش میآید که آیا حقیقت متحول و متکامل است یا نه؟ باز اینها- که به قول خودشان فلسفهشان «شدن» و تکامل است و هر چیزی را مشمول قانون تکامل میدانند- ناچار درباره حقیقت هم همین حرف را میزنند که حقیقت هم متحول و متکامل است.

اگر به آن معنایی که برای حقیقت ذکر کردیم درست توجه کنیم، معلوم میشود تحول و تکامل در حقیقت معنی ندارد، در واقعیت معنی دارد و در حقیقت معنی ندارد. خود عالم خارج از ذهن ما واقعیت است. ما حالا کار نداریم به اینکه خود ذهن عبارت است از سلسله اعصاب و سلسله اعصاب هم متغیر است، مسأله جداگانهای است، اینجا که میگوییم حقیقت متحول است، مقصود این است که قضیه و اندیشهای که در ذهن ما هست، این اندیشه به نوعی با خارج خودش مطابقت دارد. اگر حقیقت بخواهد متحول باشد معنایش این است که انطباق این [اندیشه] با واقع خودش متحول باشد، و این ربطی ندارد به اینکه واقعیت متحول هست یا متحول نیست، و حتی ربطی به این هم ندارد که خود ذهن هم متحول باشد یا نباشد، چون ذهن امر مقایسهای است. ما یک حقیقتی را در ذهنمان تصور یا تصدیق میکنیم؛ این حقیقت دو اعتبار دارد؛ از یک اعتبار حکایت میکند از خارج و به این اعتبار است که به آن میگوییم ذهن، و یک حیثیت دیگری دارد که خودش علم است. از آن جهت که علم است یک وجود قائم به نفس ماست، و از آن جهت که ذهن است یک اعتبار دیگری