مثلًا اگر موضوعی را فرض کنیم، اجزاء آن موضوع با فرض وجود آن، دائما و بالضروره برای آن موضوع ثابت است. یا لوازم وجود یک شئ که با فرض وجود آن دائما ثابت است. ولی باز این یک قضیه فرضی است. مثلًا میگوییم: کل انسان حیوان بالضروره یا دائما، که به قول خود امروزیها در منطق جدید، این قضایا شرطیه است. قدمای ما میگفتند ضرورت ذاتی مشروط به وجود موضوع است، میگفتند مادام ذات الموضوع [موجودة]؛ یعنی این قضیه به این معنی نیست که همیشه انسان در خارج وجود دارد و همیشه هم در خارج حیوان است؛ معنایش این است که انسان مادامی که انسان هست، به فرض اینکه انسان باشد حیوانیت برای او ضرورت دارد، که فرق میان ضرورت ذاتی و ضرورت ازلی همین است. ضرورت ازلی اطلاق دارد و حتی مشروط به وجود موضوع نیست و هیچ حیثیتی در آن اخذ نشده است حتی حیثیت تعلیلیه که بگوییم این موضوع مادامی که وجود داشته باشد علت خودش؛ نه، موضوع به هر حال وجود دارد. ولی ضرورت ذاتی مشروط به وجود موضوع است: مادام ذات الموضوع موجودة فهو حیوان ضرورة و دائما، و این حکایت نمیکند از یک رابطه دائمی عینی که یک انسانی در خارج هست و در خارج حیوان است و در خارج همیشه به انسانیت و حیوانیتش باقی است. اما در مورد مثال حرکت دائمی فلک امروزه هم شبیه آن را میگویند، میگویند: ماده حرکت میکند دائما.

ولی عمده مسألهای که در باب دائم بودن حقیقت هست، مسأله دیگری است. مسأله دائم بودن حقیقت، غیر از دائم بودن واقعیت است. مسأله دائم بودن حقیقت، در قضایای غیر دائمه هم هست و ایندو را نباید با هم اشتباه کرد. مسأله دوام حقیقت، معنایش این است که یک قضیهای که حکایت از یک واقعیت میکند، انطباقش با آن واقعیت خودش دائمی است، نه اینکه خود واقعیت دائم است، بلکه انطباقش با واقعیت خودش دائمی است. مثلًا «زید قائم یوم الجمعه». در این قضیه حکایت کردهایم از یک واقعیت موقت، و اگر گفته بودیم «زید قائم دائما» از یک واقعیت دائم حکایت کرده بودیم. ولی در مسأله دائم بودن حقیقت، سخن از این است که آیا این قضیه «زید قائم یوم الجمعه» که منطبق است بر واقعیت خودش، انطباق آن بر واقعیت، دائمی است یا موقت؟ یعنی این قضیه تنها روز جمعه صادق است و روز شنبه صادق نیست؟ یا نه، «زید قائم یوم الجمعه» از آن نظر که قضیهای است و هر قضیهای حکایت میکند از یک واقعیتی، انطباقش بر واقعیت خودش دائمی است؟ پس مسأله اینکه آیا