سیروا فی الارض» [١] بروید در زمین گردش کنید.«افلم یسیروا فی الارض» [٢] چرا اینها در زمین گردش نمیکنند؟ یعنی بروید آثار تاریخی را مطالعه کنید [٣] و بعد ببینید که زندگی و جامعه بشر چه تحولات تاریخی پیدا کرده است.

باز علی (ع) در وصیتی که در نهج البلاغه به امام حسن (ع) میکند جمله بزرگی دارد که به انسان ایمان بیشتری میبخشد. علی (ع) که از نسل اول اسلام است به امام حسن (ع) دستور میدهد: پسرم! احوال امم و ملل و تواریخ را به دقت مطالعه کن و از آنها درس بیاموز! بعد چنین تعبیری دارد: «ای بنی انّی و ان لم اکن عمّرت عمر من کان قبلی فقد نظرت فی اعمالهم و فکرت فی اخبارهم و سرت فی اثارهم حتّی عدت کاحدهم، بل کانّی بما انتهی الی من امورهم قد عمّرت مع اوّلهم الی اخرهم» [٤] پسرکم! اگرچه عمر محدودی دارم و با امتهای گذشته نبودهام که از نزدیک وضع و حال آنها را مطالعه کرده باشم، اما در آثارشان سیر کردم و در اخبارشان فکر کردم تا آنجا که مانند یکی از خود آنها شدم، آنچنان شدهام که گویی با همه آن جوامع از نزدیک زندگی کردهام. بعد میگوید نه، بالاتر از این؛ چون اگر کسی در جامعهای با مردمی زندگی کند فقط از احوال همان مردم آگاه میشود ولی من مثل آدمی هستم که از اول دنیا تا آخر دنیا با همه جامعهها بوده و با همه آنها زندگی کرده است؛ پس تاریخ را مطالعه کن، در اخبار ملتها و در تحولاتی که برای جامعهها پیش آمده فکر کن تا مانند چشمی باشی که از اول دنیا تا آخر دنیا را مطالعه و مشاهده کرده است. این است که از نظر قرآن [و روایات] خود تاریخ منبعی برای شناخت است.

فلسفه تاریخ در قرآن

این مسئله که قرآن دعوت میکند که بشر تاریخ را مطالعه کند بسیاری از نظریات قرآن درباره فلسفه تاریخ را روشن میکند:

[١]. انعام/ ١١، نمل/ ٦٩، عنکبوت/ ٢٠ و روم/ ٤٢.[٢]. غافر/ ٨٢ و محمّد/ ١٠.[٣]. این «گردش در زمین» برای مطالعه طبیعت نیست (البته آنجایی که با این تعبیر آمده است)؛ آنجا که با تعبیر «سیر در زمین» آمده است برای مطالعه تاریخ است.[٤]. نهج البلاغه، نامه ٣١.