کند. اگر بوعلی وقت خویش را صرف وزارت و عیش نمیکرد و عمری در حدود ابوریحان پیدا میکرد شاید عجیبترین مرد علمی تاریخ بود. افرادی نظیر صدرالمتألهین از اینکه بوعلی بسیاری از وقت گرانبهای خویش را به هدر داده است سخت متأسفاند.

میگویند: متد تحقیق ابوریحان بیشتر تجربی و استقرائی است و متد بوعلی قیاسی و ارسطویی. متد ابوریحان همان است که در حدود هفتصد سال بعد از او جهان اروپا آن را انتخاب کرد و به کار برد.

به نظر میرسد در این بیان نیز قدری مسامحه به کار رفته است. تفاوت ابوریحان و بوعلی در انتخاب متد نیست بلکه در انتخاب علومی است که هر کدام برای رشته تخصصی خویش انتخاب کردهاند. ابوریحان علومی را انتخاب کرده است که متدی که در آن علوم به کار میرود تجربی و استقرائی است ولی رشتههای تخصصی بوعلی به گونهای دیگر است. نه ابوریحان به کلی روش قیاسی را مطرود میدانسته است و نه بوعلی به متد تجربی بیاعتنا بوده است. بوعلی در کتب خویش تصریح میکند که در برخی مسائل راه تحقیق منحصر به روش تجربی است. وی موفقیتهایی را که از طریق استقراء و تجربه در علوم طبیعی و مخصوصاً در طب به دست آورده است مکرر بازگو میکند. ابوریحان هر وقت که در رشتههای تخصصی بوعلی وارد شده با همان متد کار کرده که بوعلی کرده است؛ همچنانکه بوعلی نیز در رشتههای تخصصی ابوریحان با متد ابوریحان عمل کرده است. اگر در یک رشته خاص مشاهده شده بود که ابوریحان در آن رشته با متد تجربی و استقرائی و بو علی با متد قیاسی عمل کرده است آن وقت صحیح بود که بگوییم این دو نفر دارای دو متد مختلف بودهاند.

ابوریحان و بوعلی دو افتخار بزرگ جهان اسلاماند. ایران اسلامی به داشتن چنین فرزندانی به خود میبالد. با همه تفاوتها و وجوه اختلافی که میان آنها هست، وجوه اشتراک زیادی نیز میان آنها یافت میشود. از نظر اسلامی نقش اجتماعی واحدی ایفا کردهاند؛ هر دو نفر مشت محکم و خرد کنندهای بودهاند به دهان شعوبیگریها و نژاد پرستیها.

اینک وارد اصل مطلب میشویم، سؤالات را در دو بخش طرح میکنیم: بخش