مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦٩ - رابطه ثابت با متغیر

از جمله افکار بسیار ارزنده صدرالمتألهین که چهره فلسفه را تغییر میدهد و در واقع چهره جهان را در دید و نظر ما دگرگون میسازد اثبات حرکت جوهریه است؛ یعنی جواهر این عامل، و به تبع اعراض عالم، در یک تغیر دائم و مستمر است و اساساً ثبات در عالم طبیعت وجود ندارد. پس آنچه قبلًا از قول فلاسفه گفتیم که موجود یا ثابت مطلق است (مجردات) و یا متغیر مطلق است (مقولات چهارگانه معروف) و یا ثابت نسبی و متغیر نسبی است که جنبه ثبات بر جنبه تغیر فزونی مییابد (شش مقوله دیگر خصوصاً اساسیترین آنها یعنی مقوله جوهر) درست نیست؛ این تقسیم به شکل دیگر باید صورت بگیرد و آن اینکه موجود یا ثابت مطلق است و یا متغیر مطلق؛ مجردات مساوی با ثباتاند و مادّیات مساوی با حرکت و تغییر تدریجی؛ و اساساً نحوه وجود دو گونه است: وجود ثابت و مجرد، و دیگر وجود سیال و مادی.

صدرالمتألهین براهین زیادی اقامه کرده است بر اثبات حرکت جوهریه که اهمّ آنها تابع بودن عرض است نسبت به جوهر در تغیر و ثبات که این برهان در حقیقت از راه معلولات و آثار جواهر است.

برهان دیگر از طریق ربط متغیر به ثابت است که در واقع این برهان مربوط میشود به ناحیه علل جواهر.

برهان دیگر از راه زمان است که اساساً امکان ندارد یک شئ در بستر زمان قرار گیرد و ثابت باشد. این برهان در حقیقت به ظرف اشیاء مربوط میشود.

برهان دیگر مربوط است به واقعیت وجودات مادی که همواره راه میان استعداد و فعلیت [را] طی میکنند که ممکن نیست راه میان استعداد و فعلیت به صورت دفعی طی شود، الزاما باید تدریجی باشد.

و البته هر یک از این براهین نیازمند به شرح و بسط هایی هست که در جای دیگر باید داده شود.

رابطه ثابت با متغیر

مسأله هشتم تحقیق درباره روابط ثابتها و متغیرهاست. منظورم از این تعبیر تنها