معنی معتقد به خدا به معنای مثال مطلق و ایده مطلق به شمار آورد. نتایجی که هگل به آنها رسیده است، طبق مبانی او نتایج درستی است و اشکال در مقدمات و مبانی اوست. یکی از مبانی او این بود که کار فلسفه توضیح جهان است نه تعلیل آن، چون تعلیل توضیح دهنده و قانع کننده نیست به دو دلیل: یکی اینکه شئ در سلسله عللش بالاخره به علة العلل منتهی میشود و علة العلل خودش بدون توضیح میماند و معلوم نیست که چرا علة العلل علة العلل است. دیگر اینکه علیت یک امر تجربی است و قضیهای که در مورد آن تشکیل میشود به اصطلاح ما قضیه وجودی است- که از نوع مطلقه عامّه است- نه قضیه ضروریه منطقی؛ یعنی ذهن از راه تجربه همینقدر میفهمد که در صورت وجود فلان شئ، فلان شئ هم وجود پیدا میکند. این، امر وجودی است نه منطقی. اشکال اول این بود که تعلیل در نهایت امر به بنبست میرسد چون علة العلل بدون توضیح میماند. اشکال دوم این است که در همان قدم اول، علت نمیتواند توضیح دهنده باشد، چون برای عقل هیچ فرق نمیکند که مثلًا آب در اثر حرارت بخار شود یا منجمد؛ ولی ما یک سلسله مطالب داریم که واقعاً توضیح است و آن در وقتی است که پای تحلیل به میان بیاید، یعنی مطلبی از بطن مطلب دیگری استخراج و استنتاج شود، ذهن چیزی را از درون چیز دیگر بیرون بکشد و به اصطلاح ما قضیه حقیقیه درست کند نه قضیه خارجیه؛ طبیعت شئ را کشف میکند و بعد میگوید: اگر بخواهد وجود پیدا کند باید چنین باشد، نمیتواند غیر از این باشد. اینگونه قضایا قضایای تحلیلی است. برهان را هم ارسطو «تحلیل و ترکیب» نامیده است؛ مقدمات، تحلیل است و نتایج، ترکیب.

اینگونه موارد، استنتاج ذهن است؛ یعنی از نظر ذهن با فرض اینکه مثلًا الف الف باشد نمیتواند ب بر آن حمل نشود؛ از طرف دیگر با فرض اینکه ب ب باشد باید ج بر آن حمل شود؛ بعد با فرض اینکه الف الف باشد و ب بر آن حمل شود و ب ب باشد و ج بر آن حمل شود منطقا و ضرورتا باید ج هم بر الف حمل شود، ضرورت در اینجا حکم میکند و خلاف آن محال است. ولی چنین ضرورتی چگونه میتواند در مورد بخار شدن آب در اثر حرارت وجود داشته باشد و خلاف آن از نظر عقل محال باشد؟ از نظر عقل خلاف آن اصلا محال نیست، چیزی که هست ما تاکنون چنین دیدهایم و الّا هیچ ضرورت آن را ایجاب نمیکند. هر جا که پای ضرورت منطقی به میان بیاید، چون ضرورت است مناط استغنای از علت است، یعنی اگر چیزی