نیست بلکه موجب است، و این همان بحث معروفی است که از قدیم مطرح بوده است. مخالفینشان جواب میدهند اگر هم ما قائل به ضرورت ترتب معلول بر علت بشویم، فاعل، موجب (به کسر جیم) است نه موجب (به فتح جیم) و موجب بودن مستلزم موجب بودن نیست.

به هر حال فرنگیها عموماً در باب اختیار، اعتقادشان همین است که اگر موجودی مختار باشد، اصل علیت بر وجود او حاکم نیست. اگر کسی چنین اعتقادی داشت ناچار میگوید هیچ ضرورتی بر تاریخ حکمفرما نیست و لذا تاریخ قابل پیشبینی نیست چون پیشبینی بر اساس علت و معلول است. وقتی ما بدانیم این امر علت معلول خاص است، میدانیم معلول به دنبال آن خواهد آمد. باز این معلول به نوبه خود علت است برای معلول دیگری، و همچنین. ولی اگر علیت در کار نباشد، ناچار تصادف یا به قول بعضی اختیار باید در کار باشد، بنابراین آینده قابل پیشبینی نیست.

[نظریه دیگر این است که یک سلسله قوانین جبری لا یتخلّف بر تاریخ حکومت میکند.] اگر ما قائل به ضرورت- و به قول اینها جبر- تاریخ شویم این هم باز دو جور است: یک وقت هست که علت اصلی را اقتصاد میدانیم، در این صورت جبر تاریخ میشود جبر اقتصادی که این همان نظریه مارکسیستهاست. مارکسیستها از طرفی طرفدار نظریه ضرورتند، و از طرف دیگر برای این حتمیت ماهیت اقتصادی قائل هستند، یعنی اگر ما دستگاه تاریخ و زندگانی بشر را مثل یک ساعت فرض کنیم که دارای چرخها و خارهای متعدد است و یک نیرو همه اینها را به حرکت درمیآورد که آن نیرو همان قوه ارتجاعی فنر است و اگر انسان میتواند وضع حرکت خارها را به دقت پیشبینی کند به علت تنظیمی است که روی فنر شده است که تدریجاً باز بشود، اینها هم موتور محرک تاریخ را اقتصاد میدانند و اقتصاد از نظر آنها حکم همان فنر را دارد که همه حرکتها به آن منتهی میشود [١] و حرکتهای دیگر همه و همه به همان محرک

[١].- مقصود از اقتصاد چیست؟ سرمایه است یا ابزار تولید؟

جواب: اتفاقا این از آن مسائلی است که باید بررسی شود و به اصل کلمات فرنگی آن باید مراجعه کرد. گاهی میگویند: «ابزار تولید» که مقصود معلوم است، گاهی میگویند «نیروی تولید» که نیروی تولید، هم شامل ابزار میشود و هم شامل انسانهایی که مولّد هستند؛ گاهی هم خود مارکس «وجه تولید» به کار میبرد. وجه تولید ظاهراً همان چگونگی تولید است، یعنی شیوه تولید، مثلًا صنعت دستی که شیوه تولیدش شیوه دستی است، یا یک وقت