معراج السعادة

مقدمه مولف

شناختن نفس مقدمۀ شناختن خدا

تأثير شناختن نفس در تهذيب اخلاق

تركيب انسان از جسم و نفس

راه شناختن نفس

حقيقت و ماهيت آدمى

سير به عالم بالا با جنبه روحانى

لذت و الم جسم و روح

مفاسد بيمارى نفس و فوائد صحت آن

علم بدون تزكيه،علم نيست

توجه به صحت جسم،و غفلت از صحت روح

حصول ملكات نفسانيه به تكرار اعمال

فايده علم اخلاق و برترى آن بر ساير علوم

تهذيب اخلاق و ثمره آن

سعيد مطلق كيست

قواى چهارگانه و تبعيّت ساير قوا از آنها

قوّۀ عاقله

لذت و ألم قواى چهارگانه

منحصر نبودن لذات در لذات جسم

سعى در استيلاى قوه عاقله بر ساير قوا

قواى چهارگانه سر منشأ نيكيها و بديها

شأن قواى چهارگانه

كارفرمايى قوه عامله

اجناس صفات رذيله

مقابل هم بودن اوصاف رذيله و صفات فاضله

مشتبه شدن صفات رذيله به صفات حسنه

حفظ تعادل اخلاق حميده

شباهت علم اخلاق به علم طب

مقدمات تزكيه نفس

تشخيص امراض نفسانى

اسباب امراض نفسانى

راه معالجه امراض نفسانى

مقام اوّل عدالت

اقسام و درجات عادل

اقسام عدالت

عدالت سرمنشأ كمال و سعادت

اتصاف مصلح به عدالت

مقام دوم معالجۀ اخلاق ذميمه به قوّه عاقله

معالجۀ جربزه و جهل و تحصيل ضدّ آنها

حكمت در مقابل جربزه و جهل

شرافت و فضيلت علم و علماء

آداب و شروط تعلّم

آداب تعليم

علم اصول عقايد

احتراز از معاصى سبب اعتقاد جازم

تلقين ترجمه عقايد به اطفال

وجوب عينى علم اخلاق

علم مقدمه عمل

جهل مركب

شك و حيرت

يقين و اقل مراتب آن

علامات صاحب يقين

مراتب يقين

شرك و اقسام آن

توحيد و اقسام آن

مراتب توحيد و اثرات آن

علائم ترقّى در مراتب توحيد

آشنائى با اسرار ملك و ملكوت

خواطر نفسانى و وساوس شيطانى

افكارى كه دل را مشغول مىكند

اقسام الهام و وسوسه و علامات آنها

مضرّات وساوس شيطانى و خواطر نفسانى

معالجه امراض نفسانى

غفلت از خدا سبب وسوسه شيطان

ذكر قلبى مانع وساوس و خواطر

كيفيّت سدّ ابواب خواطر،و رفع وساوس

خواطر و افكار محموده و اقسام آنها

تدبّر در آفرينش اقليم وجود

حكمت الهى در خلقت پشه و زنبور

قدرتنمايى حق در خلقت انسان

تفكّر در استخوانها و رگهاى بدن

تأمّل در عجايب استخوان سر

نگاهى به اسرار چشم و نقش آن

در عجايب گوش

حكمتهاى نهفته در صورت انسان

دستگاه گوارش بدن

دستگاه گردش خون

نگاهى به چگونگى خلقت دستها و انگشتان

تركيب مخصوص آفرينش پاى آدمى

حكمت الهى در غذا و تربيت نوزاد

نقش قوّه خياليّه و واهمه و عاقله

فو و بخشش و فضيلت آن

غلظت و درشتى در گفتار و كردار

شرافت مدارا كردن با مردم

كج خلقى

معالجه كج خلقى

عداوت و دشمنى

معالجۀ عداوت و دشمنى

مذمت ضرب،فحش،لعن و طعن

نفرين به مسلمان

عجب و خود بزرگ بينى و مذمت آن

عجب،سر منشأ آفات و صفات خبيثه ديگر

مشاهده قدرت پروردگار در كره زمين

انواع گياهان و فوايد آنها

درختان و شكوفايى آنها

اصناف حيوانات

عجايب درياها

تفكّر در كرات آسمانى

عظمت آسمانها

تفكّر در اعمال و افعال خود

مكر و حيله

طريقه خلاصى از مكر و حيله

خوف و اقسام آن

انواع خوف مذموم

علل خوف از مرگ

اطمينان قلب و طريقه تحصيل آن

ايمنى از مكر خدا

سبب ايمنى از مكر اللّه

خوف از خدا و انواع آن

مكروهاتى كه سر منشأ خوف و ترس است

خوف از سوء عاقبت

خوف از خدا عالىترين درجه خوف

كيفيّت تحصيل صفت خوف از خدا

علت نترسيدن از سوء خاتمه

راه محافظت خاطر از معاصى در وقت مردن

يأس و نااميدى از رحمت خدا و مذمّت آن

رجاء و اميدوارى به خدا

آيات و اخبار در فضيلت رجاء

معالجه مرض عجب

معالجه تفصيلى مرض عجب

علاج عجب به علم

علاج عجب به عبادت و طاعت

علاج عجب به ورع و تقوى و نحو اينها

علاج عجب به حسب و نسب

علاج عجب به جمال

در علاج عجب به مال

علاج عجب به قوّت و قدرت خود

علاج عجب به جاه و منصب و نحو اينها

علاج عجب به عقل و زيركى خود

شرافت شكسته نفسى و حقير شمردن خود

كبر و فرق آن با عجب

امورى كه وسيله نجات مؤمنين است

متكبرين در روز قيامت

اقسام تكبر و درجات متكبرين

طريقۀ معالجه تكبر

علائم و نشانههاى تكبر و تواضع

تواضع و فروتنى

مذموم بودن ذلت و خوارى

افتخار(فخر)و مذمت آن

بغى و سركشى و علاج آن

خودستايى

عصبيّت

كتمان حق و مذمت آن

قساوت قلب و سخت دلى و علاج آن

مذمت شره و مفاسد شكم پرستى

ثمرات گرسنگى

مفاسد پيروى از شهوت فرج

مذمت خمود و فوايد نكاح

عفت،ضد شره و خمود

حقيقت دنيا في نفسه

حقيقت دنيا در حق بندگان

تقسيم دنيا به مذموم و غير مذموم

مذمت دنيا و بىارزشى و بىاعتبارى آن

چيزهايى كه دنيا را به آنها تشبيه كردهاند

بيان دنياى ممدوح و مذموم

اقسام آنچه در دنيا هست

فقر و غنا و حالتهاى آنها

مذمت مال و مالدارى

مدح مال

رجاء و اميدوارى بدون طاعت

خوف اصلح است يا رجاء؟

طريقه تحصيل رجاء

مفاسد مال

ضعف نفس و معالجه آن

فوايد مال

قوت نفس و طريقه تحصيل آن

طرق رهايى از مفاسد مال

دنائت همت و مذمت آن

زهد و فضيلت آن

بىغيرتى و بى حميّتى و مذمت آن

زهد و زاهد از ديدگاه آيات و روايات

غيرت در دين و ناموس

نگاهى بر زهد پيامبر(ص)و على(ع)

غيرت در اولاد و تربيت آن

درجات و اقسام زهد

غيرت در مال

عجله و شتابزدگى و مذمت آن

وقار و طمأنينه

سوء ظن و بد دلى به خدا و خلق

طريقه معالجه بدگمانى به خدا و خلق

حسن ظن به خدا و خلق

غضب و اسباب آن

غضب مفرط و مفاسد آن

زاهد حقيقى و علايم او

معالجه غضب

مفاسد غنا و بىنيازى

فقر و اقسام آن

فضيلت و شرافت فقر و فقرا

فضيلت فقير صابر و راضى،بر غنى شاكر و سخى

فضيلت فقير حريص بر غنى حريص

فرق بين فقير و گدا و مذمت تكدّى

اقسام احتياج آدمى و كيفيّت سؤال كردن در آنها

حرص و مفاسد آن

ملكه قناعت

طريقه معالجه صفت حرص،و تحصيل ملكۀ قناعت

طمع و مفاسد آن

شرافت استغناء و قطع طمع

بخل و مذمت آن

فضيلت سخاوت

ايثار،بالاترين مرتبه سخاوت

معالجۀ مرض بخل

چگونگى مصرف مال

نكات باطنيه سخاوت

اسرار وجوب زكاة

آداب انفاق كننده

علاج منت گذاردن و ايذاى فقير

آداب انفاق شونده

نفقه اهل و عيال

صدقات مستحبه

مهمانى كردن و آداب آن

آداب ميهمان

حق معلوم،و حق حصاد

قرض دادن

مهلت دادن قرض دار

اعانت مسلمين نمودن

حفظ آبرو و دفع شرّ اشرار

ساختن مسجد،مدرسه و پل

مال حرام خوردن

اموال حلال و حرام و مشتبه و درجات آنها

فرق بين هديه و رشوه

فضيلت اجتناب از مال حرام

مداخل مال حلال

اصناف دزدان و گدايان

خيانت و غدر در مال

خوض در باطل

سخن بىفايده گفتن

خاموشى و ترك سخنان لغو و بىفايده

حسد و مفاسد آن

حسود سود نمىبرد

مراتب حسد

موجبات حسد

حسدورزى هر صنفى به صنف خود

محبت دنيا منشأ همه اسباب حسد

معالجه مرض حسد با علم و عمل

حسد مايه ضرر دنيوى حاسد است نه محسود

دو قسم حسد مذموم و حرام

مدح و فضيلت نصيحت و خير خواهى

اهانت و تحقير نمودن بندگان خدا و مذمت آن

تعظيم و احترام كردن به بندگان خدا و فضيلت آن

احترام پيران

احترام سادات

ظلم و مفاسد آن

برگشت اثر هر ظلمى،به خود ظالم يا به اولاد او

پاسخ ظالم در روز قيامت

آه مظلوم

اعانت به ظالم و راضى به فعل او شدن

عدالت و فضيلت آن

فوايد دنيوى عدالت

آثار و لوازم عدالت

حكايت دادرسى نمودن سلطان محمود غزنوى

حكايت دادرسى سلطان ملك شاه

معالجه مرض ظلم و تحصيل ملكه عدالت

ترك اعانت مسلمين و عدم اهتمام در امور ايشان

اهتمام در ثواب قضاى حوايج مسلمين و اعانت بر ايشان

ثواب اعانت بر مسلمين و برآوردن حاجات ايشان

كوتاهى و مسامحه كردن در امر به معروف و نهى از منكر

اهتمام در امر به معروف و نهى از منكر

وجوب امر به معروف و نهى از منكر و شرايط آن

شرايط آمر و ناهى

شرايط امر و نهىشونده

مراتب امر به معروف و نهى از منكر

مختصرى از محرّمات شايعه در ميان مردم

مذمت قهر كردن و دورى از برادران دينى

فضيلت و ثواب آشتى و الفت

قطع صله رحم و اسباب آن

وجوب و فضيلت صله رحم و فوايد آن

مراد از رحمى كه صله آن واجب و قطع آن حرام است

عقوق والدين و مذمّت آن

فضيلت نيكى به والدين

حقوق همسايگان

مذمت عيبجويى كردن

فضيلت عيبپوشى كردن

مذمت فاش كردن راز مردم و فضيلت رازدارى

سخن چينى و نمّامى و مفاسد آن

اعتنا نكردن به سخن نمّام

افساد ميان مردم و ذمّ و عقاب آن

اصلاح ميان مردم و فضل و ثواب آن

شماتت كردن

مراء و جدال و مخاصمه

ممدوح بودن خصومت در حق شرعى

سخريّه و استهزاء كردن

مزاح و خنده و بذلهگويى و شوخىكردن

معنى و حقيقت غيبت

غيبت به غير زبان

شنونده غيبت نيز حكم غيبت كننده را دارد

آيات و اخبار وارده در حرمت و مذمت غيبت

معالجۀ اجمالى مرض غيبت

معالجۀ تفضيلى مرض غيبت

مواضعى كه غيبت در آنها جايز است

مواضعى كه بعضى از علماء،حكم به تجويز غيبت كردهاند

شرافت ستايش و مدح مسلمين

دروغ گفتن

مواضعى كه دروغ گفتن در آنها جايز است

توريه كردن

دروغهاى حرامى كه مردم در آنها سهلانگارند

اجتناب از كذب،و طريقه خلاصى از آن

دروغ گفتن مايۀ رسوايى

صدق و راستگويى

كذب در كردار و اعمال

كذب در اخلاق و مقامات دين

مفاسد و آفات زبان

صمت و خاموشى ضدّ آفات و مفاسد زبان

حبّ جاه،شهرت،و رياست

آيات و روايات وارده در مذمّت حبّ جاه و شهرت

جاه و رياست بىضرر و ممدوح

علاج عملى مرض حب جاه و رياست

حكايت شاهزادهاى كه مىخواست داماد شود

معالجه عملى حبّ جاه

شرافت گمنامى و بىاعتبارى

حكايت فرزند گمنام هارون الرّشيد

قصه معاويه،پسر يزيد پليد

دوست داشتن مدح و ثنا،و كراهت داشتن ذمّ

مراتب صاحب صفت فوق

اسباب مدح و خوشآمد گويى

معالجه حبّ مدح و ثنا،و كراهت ذمّ

معالجه كراهت از مذمّت

علاج عملى صفت مذكور

اقسام و انواع ريا

مفاسد اقسام ريا و احكام آنها

تا ريا ريشه كن نشده عبادات لازم است در خلوت انجام شود

علاج ريا

معالجه عملى مرض ريا

آفات اخلاص

فضيلت و شرافت اخلاص

نفاق و دورويى،و مذمّت آن

موارد استثنا شده از نفاق

غرور و مذمّت

طوايف اهل غرور،و اسباب غرور،و معالجه آنها

كفار و صاحبان مذاهب فاسد

اهل فسق و معاصى

اهل علم

واعظان

مغرورين از اهل عبادت

اهل تصوف،و درويشان و فريفتگان

سلاطين و حكام و صاحبان امر و نهى

اغنيا و مالداران

طول امل و اسباب آن

قصر أمل و فوايد آن

طوايف مختلف مردم در رابطه با طول أمل و قصر أمل

معالجه طول أمل

گناهكارى و اصرار بر معاصى و عدم پشيمانى از آن

توبه و پشيمانى و اسباب آن

فضيلت توبه

توبه از همه گناهان

قبولى توبۀ داراى شرايط

حكايت توبۀ«شعوانه»

حكايت توبه مرد گناهكار و قبولى توبهاش

اقسام توبه و بيان آنها

شرايط توبه از نظر حضرت على(ع)

اجتناب از گناهان كبيره،كفّاره گناهان صغيره

اسبابى كه گناه صغيره را كبيره مىكنند

اقسام توبه كنندگان

عدم اعتماد به نفس نبايد مايۀ پشيمانى از توبه شود

فراموشى از اعمال خود،و غفلت از محاسبه آنها

محاسبه و مراقبه

عقل،تاجر راه آخرت

مرابطه و اجزاى آن

كيفيت محاسبه نفس

اسبابى كه اعمال مرابطه با آنها آسان مىشود

مطالعه احوال صالحين سلف

مذمت كراهت و شرافت ضدّ آن(محبّت)

وجوه ادراك آدمى و اقسام موجودات

اسباب محبّت و اقسام آن

هيچ دلى از محبّت خالى نيست

محبّت به خدا بالاترين محبّتها

اجتماع همه اسباب محبّت در حقّ پروردگار

فساد قول كسى كه محبّت خدا را فقط مواظبت بر طاعات مىداند

محبّت خدا از نظر قرآن و پيامبر اكرم(ص)

محبّت خدا از نظر پيامبران الهى

محبّت خدا اكمل لذّتها

راههاى لقاء و مشاهده و وصال حضرت حقّ

طريق تحصيل محبّت و معرفت خدا

علايم و آثار محبّت خدا

حكايت بندهاى كه ذرّهاى از معرفت خدا به او عطا شد

علايم و آثار ديگر محبّت و معرفت خدا

إبراهيم خليل الرّحمن و محبّت و معرفت خدا

حكايت فرزند قربانى كردن إبراهيم

حقيقت شوق به لقاى خدا

حقيقت أنس به خدا

خلوت و عزلت و فوايد آن

فوايد مخالطه با مردم

خلوت و عزلت بهتر است يا مخالطه با مردم؟

آيات و اخبارى كه دلالت مىكنند كه خدا بندگان خود را دوست دارد

پيرامون حبّ في اللّه و بغض في اللّه

درجات معصيت و اظهار بغض

وفا و جفا

اعتراض بر اراده و تقديرات خدا

رضا بر قضا و مقدرات الهى

رضا از ثمرات محبّت

عدم منافات رضا با دعا

حلم و كظم غيظ

در صدد انتقام بودن و مذمت آن

طريق تحصيل رضا

حزن و اندوه بر امور دنيويّه و علاج آن

مذمّت بىاعتمادى به خدا و اعتماد به غير خدا

توكّل بر خدا و فضيلت آن

تقسيم امور بندگان

عدم منافات اسباب با توكّل

درجات توكّل

طريقه تحصيل صفت توكّل و علامت حصول آن

كفران نعمت و شكر آن

فضيلت شكر نعمت

شناختن اشيايى كه رضاى خدا در آنهاست

شكر نعمت و كفران نعمت به امورى كه در اختيار انسان است

شناختن نعمتهاى الهى

فهميدن و درك غذا قبل از خوردن

رغبت آدمى به غذا

حكمتهاى نهفته در دانه گندم

تصرّفات لازم براى تحصيل نان

طبقات و اصناف ملائكه و اعمال ايشان

سبب تقصير مردم در شكرگزارى

طريقه تحصيل شكرگزارى حضرت بارى

جزع و بىتابى

صبر و شكيبايى

صبر در حال رفاهيّت و نعمت

ثمراتى كه بر صبر مترتّب مىشود

امورى كه طالب صبر بايد مراعات نمايد

صبر حضرت ايّوب(ع)

فسق است

در طهارت و نظافت

آداب باطنيّه طهارت بدن از خبث

آداب باطنيّه طهارة بدن از حدث

ازاله فضلات و كثافات بدن

بعضى از اسرار و آداب باطنيّه نماز

چيزهايى كه حقيقت و روح نماز است

غفلت،مخالف روح و حقيقت نماز

علل و اسباب آداب باطنيّه نماز

طريقه تحصيل اسباب و آداب باطنيّه نماز

اقسام اسباب مشغولى دل

اسرار و اشارات متعلّقه به شروط و افعال و اركان نماز

آداب دخول در نماز

آداب قرائت و بقيّه اعمال نماز

آداب و شرايط امام جماعت

در بعضى از آداب باطنيّه ذكر و دعا

بعضى از آداب و شرايط ذكر

بعضى از آداب و شرايط دعا

بعضى از شرايط و آداب تلاوت قرآن

آداب ظاهريّه قرائت قرآن

آداب باطنيّه قرائت قرآن

شمّهاى از آداب روزه

درجات روزه

بعضى از آداب حجّ

بعضى از اسرار آداب باطنيّه حجّ

امورى كه هنگام توجّه به حجّ بايد مراعات شود

اسرار باطنيّه مقدّمات و اعمال حجّ

آداب زيارت بعضى از مشاهد مشرّفه

معراج السعادة - النراقي، المولى احمد - الصفحة ٦

معراج السعادة

تألیف

نراقی، احمد بن محمدمهدی

مشخصات نشر

موسسه انتشارات هجرت