راه بندگى و رقّيّت» [١].و در عبادات ديگر شرايع اين را نفرموده.پس چنين عبادتى كه عقل كسى به جهت آن نرسد در اظهار بندگى كامل‌تر است.پس تعجّب بعضى از مردمان از اين افعال عجيبه ناشى از جهل ايشان است به اسرار عبوديّت و بندگى.و اين سرّ در قرار داد حجّ است با وجود اينكه هر عملى از اعمال آن نمونه حالى از حالات آخرت يا متضمّن اسرار ديگر است،همچنان كه اشاره به آن خواهد شد.

علاوه بر اين‌ها اينكه:عبادت حجّ لازم دارد اجتماع اهل عالم را در موضعى كه مكرّر نزول وحى در آنجا شده بعد از اين روح القدس كه ناموس اكبر است به آنجا فرود آمده و ملائكه مقرّبين به آنجا آمد و شد نموده‌اند و به خدمت رسول اعظم رسيده‌اند.و سابق بر آن منزل خليل ربّ جليل بوده و ملائكۀ ملكوت در آنجا بر او نزول كرده‌اند.بلكه آن مكان مقدّس سرزمينى است كه:پيوسته منزلگاه خيل انبيا از آدم تا خاتم،و هميشه مهبط وحى و محلّ نزول كرّوبيان بوده.و در آنجا سيّد انبيا متولّد گشته و قدم همايون او و ساير انبيا به اكثر آن سرزمين رسيده.و خداوند ذو الجلال آن را خانه خود ناميده،و به جهت عبادت و تخفيف گناه بندگان خود بر پاى داشته،و اطراف و حوالى حرمخانه خود و حرمگاه آن قرار داده.و عرفات را مثل ميدانى در ابتداى حرمخانه خود كرده.و اذيّت حيوانات را و كندن درختان و نباتات را به جهت اكرام خانه خود در آنجا حرام نموده.و آن را به طريق پاى تخت پادشاهان مقرّر فرموده،كه زيارت كنندگان،از راههاى دور،و ولايات بعيده،ژوليده مو و غبار آلوده قصد آنجا كنند تا تواضع از براى صاحب خانه خود نموده باشند،با اعتراف ايشان كه او منزّه از زمان و مكان است.

و شكىّ نيست كه:اجتماع در چنين موضعى مكرّم با وجود اينكه باعث حصول الفت و مصاحبت مردمان و رسيدن به خدمت خوبان كه از اطراف عالم به جهت حجّ مى‌آيند و سرعت اجابت دعوات است،موجب ياد آمدن پيغمبر-صلّى اللّه عليه و آله- و بزرگى او و سعى و اهتمام او در ترويج دين الهى و نشر احكام خدايى مى‌شود.و اين سبب رقّت قلب،و صفاى نفس مى‌گردد.

فصل دوّّم:أمورى كه هنگام توجّه به حجّ بايد مراعات شود

كسى كه ارادۀ حجّ مى‌كند،در وقت توجّه به جانب حجّ مراعات چند امر را بايد بكند:

[١] محجة البيضاء،ج ٢،ص ١٩٧.