معراج السعادة - النراقي، المولى احمد - الصفحة ٥٢ - اجناس صفات رذيله

ملايمات قوه شهويه،كه در حقيقت متعلق به قوه غضبيه است،اگر باعث ايجاد قوه غضبيّه اين غضب را،قوه شهويّه شده باشد.

و چون دانستى كه جميع فضايل و رذائل متعلق‌اند به يكى از قوه عاقله يا غضبيّه يا شهويّه،يا به دو قوه از آنها يا به سه قوه،بدان كه ما در اين كتاب چنان كه والد ماجد در «جامع السعادات»ذكر كرده‌اند،اول اوصاف حسنه و صفات رذيله را كه متعلق‌اند به قوه عاقله بيان مى‌كنيم،و سپس آنچه را كه متعلق است به قوه غضبيه ذكر مى‌نمائيم.و پس از آن اوصافى را كه منسوب است به قوه شهويه شرح مى‌دهيم،بعد از آن صفاتى را كه متعلق‌اند به دو يا سه قوه از اين قوا،بيان مى‌نمائيم.

فصل ششم:اجناس صفات رذيله

شكى نيست كه:در مقابل هر صفت نيكى خلق بدى است كه ضد آن است.و چون دانستى كه اجناس همه فضايل چهارند،پس معلوم مى‌شود كه اجناس صفات رذايل نيز چهارند:

اول:جهل،كه ضد حكمت است.

دوم:جبن،كه ضد شجاعت است.

سوم:شره،كه ضد عفت است.

چهارم:جور،كه ضد عدالت است.

وليكن اين به حسب«مؤدّاى نظر» [١]است،اما تحقيق مطلب آن است كه:از براى هر فضيلتى حدى است مضبوط و معيّن،كه به منزلۀ وسط است،و تجاوز از آن خواه به جانب افراط و خواه به طرف تفريط مؤدى است به رذيله.

پس هر صفت فضيلتى كه وسط است به جاى مركز دايره است،و اوصاف رذايل به منزله ساير نقطه‌هايى است كه در ميان مركز يا محيط فرض شود.و شكى نيست كه مركز،نقطه‌اى است معيّن و ساير نقاط متصوّره در اطراف و جوانبش غير متناهيه‌اند.

پس بنابر اين،در مقابل هر صفت فضيلتى،اوصاف رذيله غير متناهيه خواهد بود،و مجرد انحراف از صفت فضيلتى از هر طرفى موجب افتادن در رذيله خواهد بود.و استقامت در سلوك طريقۀ اوصاف حميده به منزله حركت در خط مستقيم،و ارتكاب رذايل به جاى انحراف از آن است.و چون خط مستقيم در ميان دو نقطه نيست مگر يكى،و خطوط منحنيه ميان آنها لا محاله غير متناهيه است،پس استقامت بر صفات نيك