را ندارند تكبّر و تفاخر نكند.و حقوق خدايى را از مال خود صرف نمايد به مصارف آنها.و حقّ الهى را از بدن خود بإعانت مخلوقين به جا آورد.و از منصب و جاه خود به اعانت مظلومين أدا كند.و همچنين در ساير نعمتهاى إلهيّه.

و سرّ در اينكه صبر در اين حال،دشوارتر است از صبر بر بلا،آن است كه:اين صبر با وجود قدرت و اختيار متحقّق مى‌شود و ليكن در بلا و مصيبت،اختيارى نيست.و چاره‌اى بجز صبر ندارد.

و از اين روست كه:گرسنه و صبر بر گرسنگى در وقتى كه طعام حاضر نباشد آسان‌تر است از صبر نمودن با وجود حضور طعام.

و امّا امورى كه موافق خواهش و طبع نيست بر سه قسم است:

اوّل:امورى كه به اختيار بنده و قدرت او است،مثل:طاعت و معصيت.

امّا صبر بر طاعت و عبادت:از آن راه دشوار است كه:طبع آدمى طالب قهر و غلبه و برترى است و بندگى و ذلّت بر او مشكل است و با وجود اين،بعضى را از جهت كسالت راغب نيست.و بعضى ديگر را از راه بخل بر او گران است.و بعضى به هر دو جهت.

پس هيچ عبادتى خالى از راه مشقّتى نيست.و از اين جهت محتاج به صبر است.و با وجود اين،صحّت عبادت توقّف دارد بر حالاتى چند كه به آن سبب صعوبت و گرانى او بيشتر مى‌شود،زيرا پيش از عمل بايد سعى نمايد در خالص ساختن نيّت خود از براى خدا.و دور كردن آن از شوائب ريا در حال اشتغال به عمل.و بايد جهد بليغ به جا آورد در اينكه از ياد خدا غافل نشود.و حضور قلب را از دست ندهد.و به وظايف و آداب آن اخلال ننمايد.

و بعد از آن بايد متوجّه خود باشد كه:عجب به او راه نيابد.و به جهت خودنمايى در مقام اظهار آن برنيايد.و عمل خود را باطل نگرداند.

و امّا صبر بر معصيت:از آن راه صعوبت دارد كه:جميع آنها از چيزهايى است كه نفس به آنها خواهش دارد و راغب به آنها است.و از اين جهت است كه:صبر نمودن از معصيتهايى كه آدمى به آنها معتاد شده و الفت گرفته مشكل‌تر است.و الفت و عادت با خواهش نفس ضم[ضميمه و بهم،پيوسته]شده در اين وقت دو لشگر از لشگرهاى شيطان پشت به يكديگر مى‌دهند و به اين جهت غلبه بر ايشان مشكل مى‌گردد.

و هر معصيتى كه ارتكاب آن آسان‌تر است،صبر از آن،و ترك نمودن آن دشوارتر.و به اين جهت ترك معاصى زبان چون دروغ و غيبت و هرزه گويى بسيار مشكل است.بلكه صبر از آن را،از همۀ معاصى شديدتر شمرده‌اند.و به اين جهت تأكيد تمام وارد شده كه:هر كسى بايد سعى كند در حفظ زبان خود.و هر سخنى كه خواهد