عارى است.پس كسى كه طاعت مى‌كند اگر به قصد ريا يعنى وانمودن به مردم و حصول قدر و منزلت در نزد ايشان باشد آن«مرائى» [١] مطلق است.و اگر به قصد قربت باشد،و ليكن با آن،غرض دنيوى ديگرى غير از ريا نيز به آن ضميمه باشد،مثل اينكه:

در روزه نيز قصد پرهيز بكند.يا در آزاد كردن بنده‌اى كه خريدار نداشته باشد،قصد فرار از خراجات يا خلاصى از شرارت و بد خلقى او را نيز بكند.يا در حج،نيّت خلاصى از بعضى گرفتاريهاى وطن يا شرّ دشمنان كند.يا در تحصيل علم،قصد عزّت و برترى نمايد.يا در وضو و غسل،نيّت خنك شدن يا پاكيزگى كند.يا در تصدّق به سائل، نيّت خلاصى از«ابرام»او كند،و نحو اين‌ها.اگر چه در اين وقت،آن شخص،مرائى نباشد،و ليكن عمل او از اخلاص خارج است.

پس،اخلاص آن است كه:عمل او از جميع اين شوائب و اغراض خالى باشد و از جهت محض تقرّب به خدا بوده باشد.و بالاترين مراتب اخلاص آن است كه:در عمل، قصد عوضى اصلا نداشته باشد،نه در دنيا و نه در آخرت.و صاحب آن،هميشه چشم از اجر در دو عالم پوشيده،و نظر او به محض رضاى حقّ-سبحانه و تعالى-مقصور است و بجز او مقصودى و مطلوبى ندارد.و اين مرتبه،اخلاص صدّ يقين است.و نمى‌رسد به آن:مگر كسانى كه«مستغرق»لجّۀ بحر عظمت الهى گشته،و اله و حيران محبّت او باشند.و ايشان را التفاتى نه به دنيا و نه به آخرت باشد.

گداى كوى تو از هشت خلد [٢] مستغنى ست اسير قيد تو از هر دو عالم آزادست
و رسيدن به اين مرتبه ميسّر نيست مگر اينكه از همۀ خواهشهاى نفسانى دست بردارى.و پشت پا بر هوا و هوس زنى.و دل خود را مشغول فكر و صفات و افعال پروردگار خود نمايى.و وقت خود را به مناجات او صرف كنى،تا أنوار جلال و عظمت او بر ساحت دل تو پرتو افكند.و محبّت و أنس با او در دل تو جاى گيرد.

و پست‌ترين مرتبه اخلاص كه آن را اخلاص اضافى نامند،آن است كه:در عمل خود قصد وصول به ثواب،و خلاصى از عقاب داشته باشد.و بسا طاعت و عبادت كه آدمى در أداى آنها خود را به تعب مى‌افكند و آن را خالص از براى خدا پندارد و حال آنكه در آن خطا كرده و به آفت آن هم برنخورده.

همچنان كه از شخصى حكايت مى‌كنند كه گفت:سى سال نماز خود را كه در مسجد در صف اوّل خوانده بودم قضا كردم به جهت اينكه يك روز به جهت عذرى به مسجد

[١] ريا كار.

[٢] كنايه از بهشت است.