از آنچه مذكور شد معلوم شد كه كليه خواطر نفسانيه و خيالات قلبيه بر چهار قسم‌اند.و از اين‌ها دو قسم كه افكار محركه بر عمل خير،و خيالات محموده باشد را «الهام»گويند.و دو قسم ديگر كه افكار محركه بر عمل شر و افكار رديّه باشد را «وسوسه»گويند.و بعضى إلهام و وسوسه را تخصيص به افكار محرّكه مى‌دهند و«على أىّ حال»دو قسم وسواس،اثر خناس شيطان،و دو قسم الهام،از فيض ملائكه كرام است.

و نفس آدمى در ابتداى امر قابليت هر دو اثر را على السواء دارد و هيچ يك بر ديگرى رجحان ندارد.بلكه ظهور اثر هر كدام در آنجا به واسطه امور خارجيه از متابعت هوس و هوا،يا ملازمت ورع و تقوى مى‌شود.پس هر وقت كه آدمى ميل به مقتضاى شهوتى يا غضبى نمود شيطان فرصت مى‌كند و لشكر او داخل خانه دل مى‌شوند و انواع آثار خود را كه وساوس و افكار رديه باشد در آنجا به ظهور مى‌رسانند.

و هرگاه دل متوجه ذكر خدا و نفس مايل به ورع و تقوى شد مجال شيطان تنگ مى‌گردد،و از مملكت دل بيرون مى‌رود،و جنود ملائكه در آنجا مى‌آيند،و فيوضات ايشان از الهامات و خيالات محموده در آنجا پيدا مى‌شود.

و پيوسته اين دو لشكر در آمد و شد و گير و دار هستند.گاهى ساحت دل منزل لشكر خيريت اثر فرشتگان،و زمانى محل جولانگاه سپاه روسياه شياطين و ديوان باشد،تا آنكه به امداد و معاونت امور خارجيه،يكى از اين دو سپاه را غلبه و قوّت حاصل شود و مملكت نفس را تسخير نمايد،و آن را وطن خود نموده،در آنجا رحل اقامت بيفكند.در اين هنگام راه آمد و شد از يكديگر بسته مى‌شود و مجال دخول و خروج در آنجا نمى‌يابد مگر گاهى به طريق عبور در نهايت تعجيل از آنجا بگذرد.

پس اگر هوا و هوس و غضب و شهوت امداد نمايند،لشكر شيطان غالب مى‌شود و خانه دل منزلگاه ايشان مى‌گردد و در آنجا آشيانه مى‌سازند،هر زاويه از زواياى دل، منزل شيطانى،و در آنجا ساز و نوائى.و هر گوشه جاى ابليسى،و در آن خيالى و هوائى پيدا مى‌شود.

و اگر قوه عاقله امداد نمود و ورع و تقوى اعانت كرد،سپاه ملك غالب مى‌شوند و شهرستان دل را فرو مى‌گيرند و در آنجا نزول اجلال مى‌نمايند و هر لحظه از ايشان