بلكه بر آن ترك ثواب خواهد داشت و از براى او حسنه نوشته خواهد شد و اگر خيال ارادۀ فعلى يا تأسف ترك آن نباشد بلكه به اختيار خود را بر تصور امر غير مشروعى بدارد كه مطلقا اراده آن را ندارد بلكه گاه است مى‌داند كه مستحق نخواهد شد چون خيال سلطنت و«نهب» [١]و غارت از براى كسانى كه در حق آنها متصور نيست ظاهر آن است كه در اين هم معصيتى نباشد و اين تفصيل موافق و مقتضاى جمع ميان آيات و اخبار مختلفه‌اى است كه در خصوص قصد معصيت وارد شده است.

فصل:معالجه امراض نفسانى

چون مضرات اين صفت مهلكه را دانستى و يافتى كه آن از جمله مهلكات و باعث نكال [٢]و وبال و خسران مال است پس لازم است كه در صدد معالجۀ آن برآئى و نفس خود را از چنك آن برهانى.پس اگر خيال وسوسه در فعل معصيتى و قصد گناهى باشد تأمل كنى در سوء خاتمه امور و وخامت عاقبت عصيان در دنيا و آخرت و حقوق پروردگار را بر خود ياد آورى و پاداش اعمال را از ثواب و عقاب در نظر آورى و ملاحظه كنى كه نگاهداشتن خود از آنچه ابليس تورا بدان وسوسه مى‌كند و صبر بر آن به مراتب آسان‌تر است از تحمل عذاب الهى و سوختن در آتشى كه اگر شراره‌اى از آن به زمين افتد اثرى از آن نگذارد و نبات و جمادات را درهم سوزد و چون اين امور را متذكر شدى و به نور معرفت و ايمان و حقيقت آنها را يقين دانى باشد كه شيطان دست از تو بدارد و از وسوسه باز ايستد و چنانچه از اين‌ها معالجه نشود معالجه آن به فكر و ذكر و مجاهده در ترك شهوات و هواهاى نفسانيه بايد كرد چنانچه مذكور مى‌شود.و اگر آن خيالات باعث معاصى و قصد گناهى نباشد بلكه افكار رديه و امانى كاذبه [٣]باشد كه بدون قصد فعل بلكه بى‌اختيار به دل گذرد پس خلاصى از آنها بالكليه در نهايت اشكال بلكه اطباء نفوس اعتراف كرده‌اند كه آن داء عضال [٤]است و دفع آن بالمره متعسر بلكه بعضى آن را متعذر شمرده‌اند و حق آن است اگر چه دفع آنها بالمره صعوبت دارد ليكن ممكن است.و آنچه از حضرت رسول-صلّى اللّه عليه و آله-مروى است كه هر كه دو ركعت نماز كند در آنها هيچ چيزى از خواطر نفسانيه به خاطر نگذراند گناهان گذشته و آينده او آمرزيده مى‌شود [٥]بر اين شاهد است و سرّ در صعوبت معالجه اين آن است همچنان كه

[١] چپاول.تاراج.

[٢] افتضاح،رسوائى،مجازات سخت،عذابى كه مايه عبرت باشد.

[٣] آرزوهاى دروغين.

[٤] بيمارى دشوار و سخت.

[٥] بحار الأنوار،ج ٨٤،ص ٢٤٩.قريب به اين مضمون.