منعم است.پس بنابر اين،از براى بندۀ شاكر،لا بدّ است از شناختن چيزهايى كه رضاى الهى در آنها و محبوب او هستند.و دانستن امورى كه مكروه و خلاف رضاى او است تا متمكّن از اداى شكر و ترك كفران بوده باشد.

و از براى شناختن اين‌ها دو راه است:يكى عقل.و ديگرى شرع.و ليكن عقل،اگر چه تواند بعضى حكمتها و مصالح را از بعضى موجودات درك كند و همان حكمتها مقصود از خلق آنها،و استعمال آنها در آن حكمتها محبوب الهى است،امّا آن را راه شناختن حكمتهاى هر چيزى و جميع حكمتها نيست،زيرا جميع اجزاء عالم،از آسمان و ستارگان و حركات و اتّصالات آنها و عناصر اربع،از:آتش و هوا و خاك و آب و درياها و كوهها و باد و باران و معادن و حيوانات و نباتات،و بالجمله هر ذرّه از ذرّات عالم،خالى نيست از حكمتهاى بى‌شمار و مصالح بسيار.و بعضى از حكمتهاى قليلى از آنها ظاهر و روشن است كه هر كس اندك عقلى داشته باشد مى‌فهمد.و بعضى ديگر خفى است كه هر كس درك آن را نمى‌كند.

و ليكن ارباب علم،و اهل تفكّر در خلق سماوات و ارضين مى‌توانند آنها را فهميد.

اكثر آنها امورى است كه به جز خالق آنها كسى راه به فهميدن آنها ندارد.پس راهى كه به آن توان جميع محبوبات الهى و مكروهات او را يافت و به واسطه آن به مرتبه شاكران رسيد و از كفران رهايى يافت طريقۀ شرع مقدّس است،زيرا آنچه جميع رضاى الهى در آن يا خلاف رضاى او است بيان كرده.و از اوّلى،به واجبات و مستحبّات تعبير كرده.و از دومى،به مكروهات و محرّمات.پس هر كه را اطّلاع بر جميع احكام شريعت در همه افعال خود نباشد متمكّن از اداى حقّ شكر الهى نيست.

فصل:شكر نعمت و كفران نعمت به امورى كه در اختيار انسان است

مذكور شد كه:هر ذرّه از ذرّات عالم،متضمّن مصالح و حكمتهاى بسيار است كه بايد به مقتضاى آنها جارى باشند.پس بدان كه:هر موجودى از موجودات عالم به غير از انسان،از مجرّدات و مادّيات و روحانيّات و جسمانيّات همه بر وفق حكمت جارى،و جميع اجزا و متعلّقات آنها كه بر مقتضاى مصلحتى كه مقصود از آنهاست مشتمل‌اند.

و امّا انسان چون محلّ امانت و اختيار و خود او را در بعضى امور تصرّف و تدبيرى داده‌اند لهذا مى‌شود امورى را كه در دست او هست بر وفق حكمت و مقتضاى مصلحتى كه خواسته‌اند مصروف دارد تا شكر آنها را به جا آورده باشد.و بسا مى‌شود كه:كفران آنها را كرده و در خلاف مصلحت و مطلوب،آنها را استعمال نمايد.

پس بر انسان لازم است كه:سعى بليغ نمايد در دانستن مصالح و حكمت امورى كه