آسمان‌ها موقوف و محتاج به فرشتگان است و همۀ اين‌ها مانند يك شخص‌اند كه بعضى به بعضى ديگر وابسته است.پس اين چنين كسى كفران هر نعمتى كه موجود است از ثرى تا ثريّا كرده خواهد بود.و در اين هنگام،هيچ نبات و جماد و حيوان و آب و زمين و هوا و ستاره و فلك و ملكى نخواهد بود مگر اينكه بر او لعنت مى‌كنند.

و از اين جهت است كه:در اخبار وارد شده است كه:«ملائكه،لعنت بر گناهكاران مى‌كنند». [١]

و رسيده است كه:«هر چيزى حتّى ماهيان دريا از براى عالم،استغفار مى‌كنند». [٢]

و چون آنچه را اشاره به آن شد دانستى،تأمّل كن كه:آيا از براى احدى ممكن است كه از عهده شكر پروردگار خود برآيد؟و چگونه اين ممكن مى‌شود؟و حال آنكه در هر چشم بر هم زدنى از براى هر بنده‌اى نعمتهاى بسيار بيرون از حدّ و شمار است.

از آن جمله:«هر نفسى كه فرو مى‌رود ممدّ حيات است و چون بر مى‌آيد مفرّح ذات.پس در هر نفسى دو نعمت موجود،و بر هر نعمتى شكرى واجب».

و هر شبانه روزى بيست و چهار ساعت،و هر ساعتى ظرف نزديك هزار نفس است.

پس در هر ساعتى هزار شكر به همين جهت لازم است.و چون اين را ملاحظه نمايى و ساير نعمتها را به نظر در آورى مى‌دانى كه:در هر روزى در هر جزئى از اجزاء بدن تو چندين هزار هزار نعمت حاصل.

« وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ».يعنى:«اگر بخواهيد نعمت‌هاى خدا را بشماريد نمى‌توانيد». [٣]

گر سر هر موى من يابد زبان شكرهاى تو نيايد در بيان
موسى بن عمران گفت:«الهى!چگونه شكر تو را كنم و حال اينكه از براى تو بر من در هر موى جسد من دو نعمت است:يكى آنكه بيخ آن را نرم ساختى و ديگر آنكه آن را خوشبو گردانيدى». [٤]

فصل:سبب تقصير مردم در شكر گزارى

بدان كه:سبب تقصير اكثر مردم در شكر گزارى حضرت بارى-تعالى-يا كمى معرفت ايشان است به اينكه همۀ نعمتها از خداوند-سبحانه-است.يا كمى معرفتشان به

[١] جامع السعادات،ج ٣،ص ٢٦٨.

[٢] جامع السعادات،ج ٣،ص ٢٦٨.

[٣] إبراهيم،(سورۀ ١٤)،آيۀ ٣٤.

[٤] محجة البيضاء،ج ٧،ص ٢١٧.و احياء العلوم،ج ٤،ص ١٠٧.