از حضرت امام جعفر صادق-عليه السّلام-مروى است كه:«صبر،آشكار مى‌كند آنچه در باطن بندگان است از نور و صفا.و جزع،ظاهر مى‌كند آنچه در بواطن ايشان است از ظلمت و وحشت.و صبر،صفتى است كه:هر كسى ادّعاى آن را مى‌كند،و ثبات نمى‌كند در نزد آن مگر بندگان خاص خدا.و جزع،چيزى است كه هر كس انكار آن را مى‌نمايد،و منافقين به آن متّصف‌اند». [١]

فصل:صبر و شكيبايى

ضدّ صفت«جزع»،«صبر»است.و آن عبارت است از:ثبات نفس و اطمينان آن، و مضطرب نگشتن آن در بلايا و مصائب،و مقاومت كردن با حوادث و شدايد،به نحوى كه:سينه او تنگ نشود.و خاطر او پريشان نگردد.و گشادگى و طمأنينه كه پيش از حدوث آن واقعه است زوال نپذيرد.پس زبان خود را از شكايت نگاهدارد.و اعضاى خود را از حركات ناهنجار محافظت كند.و اين صبر در شدايد است كه ضدّ آن جزع است.

و از براى صبر،اقسام ديگر نيز هست.مثل:صبر در معارك و جنگها كه از افراد شجاعت است.و صبر در حال غضب،كه حلم است.و صبر در مشقّت طاعت و عبادت.

و صبر بر مقتضيات شهوت.و صبر بر زهد در دنيا،و غير اين‌ها.

و از اين ظاهر مى‌گردد كه:اكثر اخلاق،داخل صبر است.

و از اين جهت بود كه:چون از حضرت رسول-صلّى اللّه عليه و آله-از ايمان سؤال كردند،فرمود كه:«آن صبر است». [٢]

و مطلق صبر،عبارت است از:مقاومت كردن نفس با هوا و هوس خود.و ثبات قوّه عاقله،كه باعث دين است در مقابل قوّه شهويّه،كه باعث هوا و هوس است،زيرا پيوسته ميان اين دو جنگ و نزاع قائم،و حرب و جدال واقع است.و دل آدمى ميدان محاربه آنها است.و مدد باعث دين،از ملائكه است كه لشكر الهى هستند.و مدد باعث هوا و هوس،از شياطين است.

پس اگر قوّۀ عاقله ثبات قدم ورزيد تا به امداد ملائكه بر قوّه شهويّه غالب گشت و بر اين حال باقى ماند،غلبه با لشكر خداست،و صاحب آن داخل در زمرۀ صابرين است.

و اگر قوّۀ عاقله مقهور شد و باعث هوا و هوس به امداد شياطين غلبه نمودند،صاحب آن به سپاه شياطين ملحق مى‌گردد.

[١] مصباح الشريعه،باب ٩١،ص ٤٩٨.

[٢] محجة البيضاء،ج ٧،ص ١٠٧.و احياء العلوم،ج ٤،ص ٥٤.