شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٤٠٠ - زمان و مكان دو امتداد جسماند

رفيق و طالب خود را كشتى و روزگار به عوض گرفتن قانع نيست

و اِنّما الاَمرُ اِلى الجَليل و كُلّ حَىٍّ سالِكٌ سَبيل

و همانا امر واگذار به خداست و هر زنده‌اى راه مرا (حسين عليه السلام) مى‌پيمايد.

حضرت در اين اشعار از حوادث تلخ زمانه سخن مى‌گويد و همانطور كه گفته شد يك توجيهش اين است كه حوادث ناگوار معلول اعمال اشخاص و نتيجه و عملكرد آنهاست. زمان و مكان ظرف حوادث هستند. اين يك توجيه است كه بدى و خوبى زمان را به اعتبار اشخاص و اعمال آنها بدانيم.

توجيه عميق‌تر از اين، توجيه ديگرى است دربارۀ زمان و مكان كه بگوئيم:

زمان و مكان ظرف اعمالند

زمان و مكان هر دو ظرف براى حوادث و زمينه ساز وجود اشياء مى‌باشند. لذا در اصطلاح علم معانى و بيان، به علاقۀ حالّ و محلّ‌، حوادث خوب و بد را كه مربوط به اعمال و اشخاص است به ظرفى نسبت مى‌دهيد كه در آن واقع مى‌شوند، يعنى زمان و مكان. براى روشن شدن معنى ظرف زمان و مكان، مثالى عرض مى‌كنم: مثلاً ما سؤال مى‌كنيم اين درس نهج البلاغه كه الان مشغول هستيد در كجاست‌؟ جواب مى‌دهيد در مدرسۀ الحجّة نجف آباد، داخل مَدْرَس كه به فارسى مى‌گوييم در مدرسه و در عربى كلمۀ «فى» مى‌آوريم. اين درس از نظر مكان يك ظرفى دارد و ما اين را مى‌فهميم، لذا مى‌دانيم هست، پس مدرسه و يا مَدرَس ظرف مكان است و اگر سؤال شود درس چه موقع است‌؟ جواب مى‌دهيم ساعت ٥ بعد از ظهر است كه در اين جا سؤال و جواب از زمانِ درس است.

زمان و مكان دو امتداد جسم‌اند

حالا كه معلوم شد موجودات زمان و مكان دارند و به فرمايش ملاصدرا «للجسم امتدادان» جسم دو امتداد دارد. يكى امتداد مكانى يعنى طول و عرض و عمق كه فضا را