نافع بودن رابطه برقرار شده است، ولی اینها آمدند گفتند: اصلا حق به معنای واقع بودن و در مقابل نافع بودن معنی ندارد، اساسا حقیقت بودن همان نافع بودن است، نه اینکه حق چیزی است که نافع است؛ بنابراین مثلًا اگر گفته شود خدا وجود دارد یا ندارد؟ باید دید این اعتقاد و ایمان به خدا برای بشر نافع است یا نه، اگر نافع است پس خدا وجود دارد و اگر نافع نیست وجود ندارد. اگر در حرف آنها دقت کنیم همین میشود که معنای «خدا وجود دارد» همین است که اعتقاد به او برای بشر مفید است.

نظریه دیگر همان نظریهای است که ذکر شد، و میشود گفت مهمترین نظریه در این مورد است و تاکنون هم ادامه پیدا کرده و بیشتر دانشمندان امروز به آن عقیده دارند و آن اینکه: معنای حقیقت بودن این است که در عمل قابل آزمایش باشد و لهذا هر نظریهای که قابل آزمایش نباشد و در آزمایش جوابگو و حلکننده مشکلات یک آزمایش نباشد قهراً آن را حقیقت نمیدانیم؛ و مسأله مهم این نظریه است (با نظریه دیگری که بعدا ذکر میشود) و این نظریه باید قدری شکافته و نقد شود تا ببینیم مطلب از چه قرار است.

گفتیم که این نظریه هم نمیتواند درست باشد. البته میتوانیم بگوییم رابطهای هست میان حقیقت بودن و در آزمایش نتیجه دادن، [ولی نمیتوانیم بگوییم هر چه که در آزمایش نتیجه داد حقیقت است].

بر این نظریه اشکالاتی وارد شده. از جمله حرفهایی که راسل میزند این است که میگوید: ما اگر ملاک حقیقت را همین بدانیم که اینها گفتهاند، حقایق تاریخی را چطور میتوانیم قبول کنیم، مگر حقایق تاریخی قابل آزمایش است؟ اگر معیار حقیقت این باشد، ما حتی وجود ناپلئون را هم نمیتوانیم حقیقت بدانیم چون نمیتوانیم وجود او را در گذشته آزمایش کنیم. بعد میگوید: خیال نکنیم که تنها چیزهایی از قبیل ناپلئون قابل اثبات نیستند، بلکه کمتر چیزی در دنیا قابل آزمایش است. مثلًا خورشید آیا حقیقت دارد یا ندارد؟ از چه راهی آزمایش شده است؟ آن نیز مانند ناپلئون است، با این فرق که فاصله ناپلئون با ما فاصله زمانی است و فاصله خورشید فاصله مکانی. آنچه از خورشید برای ما قابل احساس و آزمایش است خود خورشید نیست، یک تصویر نورانی است که در برابر ماست، که ممکن است عین این تصویر از موجود دیگری نیز در حس ما منعکس بشود. خلاصه اینکه ما واقعیت آن جرم آسمانی را که در فاصله ١٥٠ میلیون کیلومتری قرار دارد احساس نمیکنیم، آثار آن