«ليس العلم بكثرة التعلّم و انما هو نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء».يعنى:«علم،به كثرت درس خواندن بهم نمى‌رسد،بلكه آن نورى است كه خدا مى‌اندازد به هر دلى كه خواهد». [٢]

بدان كه اگر چه به ادله و براهين،تحصيل بعضى از مراتب يقين-همچنان كه گذشت- ممكن،و وصول به مرتبه انكشاف و ظهور تام-چنان كه مذكور شد-به مجاهده و رياضت و تصفيه نفس موقوف است،و ليكن بعضى مراتب ديگر از براى يقين هست كه از مرتبه اولى بالاتر است و با آن از براى قلب اطمينان و سكون حاصل مى‌شود و ورود انواع شبهات باعث اضطراب و تزلزل آن نمى‌شود و وصول به اين مرتبه نيز به مجرّد أدلّۀ كلاميّه و استدلالات عقليه دست نمى‌دهد اگر چه به رياضات و مجاهدات كثيره هم احتياج ندارد،بلكه آن حاصل مى‌شود به اينكه بعد از فرا گرفتن عقايد از تلقين يا دليل، مشغول شود به وظايف طاعات،و اجتناب كند از معاصى،و مواظبت نمايد به مذاكره احاديث و آيات،و دورى كند از صحبت صاحبان مذاهب فاسده و ارباب هوا و هوس و مانند آنها.

و از آنچه مذكور شد معلوم شد كه مردمان در كيفيت تصديق و ايمان مختلف‌اند:

بعضى از ايشان در وضوح يقين و ظهور عقايد مانند ضوء(نور)خورشيدند كه اگر پرده برداشته شود تفاوتى در يقين ايشان به هم نمى‌رسد.

و بعضى ديگر از ايشان پست‌ترند و ليكن اطمينان و سكونى از براى ايشان حاصل است كه اصلا اضطرابى از براى ايشان نيست و شبهه‌اى پيرامون خاطر ايشان نمى‌گردد.

و بعضى ديگر از اين طايفه نيز پست‌تر و ليكن باز جزم از براى ايشان حاصل است.

و شبهه‌اى اگر به خاطر ايشان گذرد و باعث اضطرابى شود با دليل و برهان آن را دفع مى‌كنند يا چندان التفاتى به آن نمى‌نمايند.

و بعضى ديگر اكتفا به محض تصديق ظنى يا تقليدى مى‌نمايند[١]و به هر شبهه‌اى متزلزل مى‌شوند و حضرت امام جعفر صادق-عليه السّلام-به اين اختلاف اشاره كرده و فرموده‌اند كه:«از براى ايمان حالات و درجات و طبقات و منازل چند است:بعضى از آنها تام‌اند و به منتهاى تماميت رسيده‌اند.و بعضى ناقص‌اند و نقصان آنها واضح است.

و بعضى از آنها راجح‌اند و رجحان آنها ظاهر است.و شكى نيست كه تحصيل جزم،

[١] عنكبوت(سورۀ ٢٩)آيه ٦٩.

[٢] بحار الانوار ج ١ ص ٢٢٥ ح ١.