«هجم بهم العلم على حقيقة البصيرة،و باشروا روح اليقين،و استلانوا ما استوعره المترفون،و أنسوا بما استوحش منه الجاهلون و صحبوا الدّنيا بابدان أرواحها معلقة بالمحلّ الاعلى» [١].يعنى:«علم به ايشان هجوم آورده است،ايشان به بصيرت و بينائى و به حقيقت روح و يقين رسيده‌اند.و نرم و آسان شده است از براى ايشان،آنچه سخت و مشكل است بر ديگران از اهل عيش و تنعم در دنيا،و يار و انيس شده‌اند،آنچه وحشت مى‌كنند از آن جاهلان،و زندگانى مى‌نمايند در دنيا به بدنهايى كه روح آنها تعلق به عالم اعلى دارد».

و در مكان ديگر مى‌فرمايد:«قد أحيى عقله،و أمات نفسه،حتى دقّ جليله،و لطف غليظه،و برق له لامع كثير البرق،فأبان له الطّريق،و سلك به السّبيل». [٢]يعنى:«زنده كرد دل خود را و ميرانيد نفس خود را،تا آنكه ناهموارى و درشتى او لطيف و هموار شد.

و درخشيد از براى او نورى درخشنده.پس ظاهر و هويدا كرد از براى او راه حق را،و برد او را در راه،تا رسانيد او را به مطلوب».

وليكن،مادامى كه صفحه دل از نقوش اخلاق ذميمه پاك نگردد،اين قسم علم و معرفت در آن مرتسم نشود،زيرا كه علوم و معارف،عبادت باطنى است،همچنان كه نماز،طاعت ظاهر است.و همچنان كه تا ظاهر از جميع نجاسات ظاهر،پاك نباشد نماز صحيح متحقق نمى‌شود،همچنين تا از باطن،جميع نجاسات باطنيه را كه صفات خبيثه است زايل نكنى،نور علم صحيح مبرا از شوائب شبهات بر آن نمى‌تابد.و چگونه مى‌تواند شد كه دل ناپاك،منزل علوم حقه شود،و حال اينكه افاضه علوم بر دلها از عالم«لوح محفوظ»[١]به وساطت ملائكه مقدسه است كه وسائط فيض الهى هستند.

علم بدون تزكيه،علم نيست

و پيغمبر-صلى الله عليه و آله و سلم-فرمود:«و لا تدخل الملائكة بيتا فيه كلب».

يعنى:«ملائكه داخل نمى‌شود بر خانه‌اى كه در آن سگ باشد». [٣]

پس،هرگاه خانه دل مملو از صفات رذيله كه سگان درنده هستند باشد،چگونه

[١] نهج البلاغه فيض الاسلام،ص ١١٥٨،حكمت ١٣٩.

[٢] مدرك فوق،ص ٦٩٢،خطبه ٢١٠.

[٣] مسند احمد بن حنبل،ج ٤،ص ٢٨ و من لا يحضره الفقيه،ج ١،ص ١٥٩،رقم ٧٤٤.